ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਚੌੜਾਈ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਚਕਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਕਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਯਥਾ ਮਾਪ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੱਧ ਮਾਪ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਰੂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਨੱਨਵੇਂ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਅੱਧ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ—ਹਰ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਉਨੱਤਰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਕਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੈਂਤੀਸ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਚਕਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਕਰ ਦਾ ਮਾਪ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੈਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ। ਉਥੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ—ਅਮਰਾਵਤੀ—ਸਮਾਨ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਯਮ ਜੀ ਸੰਯਮਪੁਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੈਰੂ ਦੇ ਕੋਲ, ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸੁਸ਼ਾ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੀ ਵਿਭਾਵਰੀ ਨਗਰੀ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੱਖਣੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚੱਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਸੂਰਜ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਸਦਾ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਮਰਾਵਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਯਮ ਦੀ ਸੰਯਮਪੁਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਭਾਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਯਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਸ਼ਾ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਸ਼ਾ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਯਮਪੁਰੀ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਵਾਹਨ ਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਦੋ-ਦੋ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਗਣ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਡੁੱਬਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਗਣ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਗਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੁੱਬਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲਈ ਮੈਰੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਜੋ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਲੱਖਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਇਕਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਅਤੇ ਮੈਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਖੰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ।