ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀਮਤ ਵੰਡਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਫਲ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਕਾਰਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਟੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਲੰਬ ਦੇ, ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਵੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ 'ਮਹਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੱਕਤੀ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਚੱਕਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਚੱਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੱਕਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਪੰਦਰਾਂ ਕਰੋੜ (150,000,000) ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਵਾਨਵੇਂ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ (995,000) ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਮਾਪ ਸੁਣੋ: ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਉਨੱਤਰ ਲੱਖ (790,000) ਯੋਜਨ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਤੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ (11,00,00,000) ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੈਂਤੀ (1,00,037) ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੇਰਾ ਇਤਨਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਪ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ। ਉਥੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਸੰਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੜ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ਾ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ, ਜੋ ਸੋਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਪਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ; ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣਾਯਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਛੁਟ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੱਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਰਾਵਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੰਯਮ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਭਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਸ਼ਾ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸੁਸ਼ਾ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸੰਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅੱਗ ਦੀ ਚੱਕਤੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚਲਦਿਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਵਾਹਨ ਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਦੋ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਉਗਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।