ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਵਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਗੋਲਾਕਾਰ ਤੇ ਆੜੀ-ਵੇਹੜੀ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਤੇ ਥਾਮਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਤੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਸੰਖ, ਅਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਨਿਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਪਰਸਪਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਿਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾ ਤੱਕ ਦੇ ਤੱਤ ਇਥੇ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰ ਥਾਂ 'ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਹਨ—ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਮਤ ਭਾਗ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਫਲ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਭਾਗ ਵੀ ਕਾਰਣ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੱਤ ਦਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਦੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ, ਗੋਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਦਾ ਮਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਏਨਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਅਤੇ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ-ਫਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਮਾਪ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਅਪਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਵੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ 'ਮਹਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਕਰ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਚਕਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਚਕਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਦੇ ਚਕਰ ਦਾ ਖੇਤਰ-ਫਲ, ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਹਨ; ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੁਣ, ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਿਅਪਕਤਾ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਨ੍ਹਾਨਵੇ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ; ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਉਨੱਤਰ ਲੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਕਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੈਂਤੀਹ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਕਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਮਾਪ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਇਕਸਾਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ, ਸੰਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ। ਸੁਸ਼ਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਨਗਰੀ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਵਿਭਾਵਰੀ, ਸੋਮ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਪਾਲ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਪਾਲ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।