ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਸਾਧਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤੀਹ-ਤੀਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਯਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੁੱਗਣੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰਕਾਰ ਪਹਾੜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਲੋਕਾਲੋਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਉਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੂਰਨ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ। ਪृथਵੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀਆਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਅੱਗ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹਵਾ, ਇਸ ਚਮਕਦਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਗੋਲ ਅਤੇ ਆੜੀ-ਵੇੜੀ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲਾ ਤੱਤ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਜੋ ਮੁੱਢਲੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡਾਪਣ ਦਾ ਤੱਤ ਅੰਤਹਿਨ, ਅਵਿਆਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਥਾਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਪਨ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾ ਤੱਕ ਦੇ ਤੱਤ ਉਥੇ ਸੀਮਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਰਨ ਅੰਧਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਮਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜੋ ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਗੋਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਏਨੀ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਟਾਪੂ-ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਗੇੜ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੇੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਫੇਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ 'ਮਹਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਇਸ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਚੱਕਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਿਧੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਤ ਟਾਪੂ-ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ, ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅੱਧੀ ਮਾਪ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਲਈ ਹੈ; ਮੈਰੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁੜ, ਨਿਨਿਆਣਵੇ ਲੱਖ ਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਅੱਧੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਹਰ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ, ਤੱਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣ ਲਿਆ।