ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂ ਅਸਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਜਦੋਂ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉੱਗਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀਆਂ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਨਾ ਵਧਦੀਆਂ, ਨਾ ਘਟਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ, ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਲੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਘਾਟ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧੀ-ਘਾਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ੧੧੦ ਅਤੇ ੫ ਅੰਗੁਲਾਂ (ਉਂਗਲੀਆਂ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਦਵੀਪ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ‘ਉਦਧਿ’ (ਸਮੁੰਦਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਾੜ ਪਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਗਿਰਯਹ’ (ਪਹਾੜ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਪਰਵਤ’ (ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਕ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦਾ ਝਾੜ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਮੇਦ ਵਿੱਚ, ਗੋਮੇਦ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਪਦਮਾਵਤ ਨਾਂ ਦਾ ਵਟ (ਬੋਹੜ) ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਸਾਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤੈਂਤੀਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਵਿਅੰਜਨ ਜੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਧਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਉਥਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਯੁ (ਉਮਰ) ਦੋ ਗੁਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਲੋਕ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਹਾਨ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਵੀਪ ਨੂੰ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਚਾਨਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਵੀ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੂਰਨ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਥਾਮਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਵਨ ਅੱਗ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਨ ਗੋਲ ਅਤੇ ਆੜੀ-ਵੇੜੀ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਅਤੇ ਥਾਮਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਪਵਨ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ; ਆਦਿ-ਤੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਨੰਤ, ਅਪਰਗਟ ਤੱਤ ਵੱਲੋਂ ਥਾਮਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਅਤੇ ਥਾਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਥਾਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ, ਜੋ ਪਵਨ ‘ਤੱਕ’ ਹਨ, ਉਥੇ ਸੀਮਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਰਨ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬਰਤਨ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਕੁਝ ਅੰਦਰ, ਕੁਝ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ, ਉੱਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੀਮਤ ਵੰਡਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਕਾਰਨ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਬਣਤਰ, ਜੋ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਗੋਲਤਾ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਣਤਰ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ‘ਮਹਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।