ਮਹਤੀ, ਜੋ ਸੱਤਵੀਂ ਨਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉਥੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਨੂੰ ਵੀ ਘੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਦੇਵਨਾ ਪਹਾੜ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੋਵਿੰਦ ਪਹਾੜ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਹਾੜ, ਫਿਰ ਪਾਵਨਕਾ, ਫਿਰ ਅੰਧਕਾਰਕਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਤ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਰਸ਼-ਪਹਾੜ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸ਼ਲਾ ਹੈ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮਨੋਨੁਗਾ ਹੈ। ਮਨੋਨੁਗਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਸ਼ਣਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਾਵਨਕਾ, ਫਿਰ ਅੰਧਕਾਰਕਾ। ਅੰਧਕਾਰਕਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੁੰਦੁਭਿਸ੍ਵਨਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ, ਕਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਿਆਤੀ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਮਰਨ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਉ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਲਮਲੀ-ਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਾਲਮਲੀ-ਦਵੀਪ, ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਮਨਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਪਹਾੜ ਸਰਵਸੁਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਰੋਹਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਰੋਹਿਤਾ, ਜੋ ਰੋਹਿਣਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਬਦਲ ਵਰਸਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਠੰਢ, ਨਾ ਗਰਮੀ ਹੋਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਗ੍ਰਹ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਰਖਾ, ਡਾਹ ਜਾਂ ਡਰ। ਉੱਥੇ ਬੂਟੇ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਝਰਨੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ। ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ, ਨਾ ਲਾਲਚ, ਨਾ ਸੰਚੈ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁਖੀ ਹਨ। ਉਹ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਨ-ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਖ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸੋਭਾ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਲਮਲੀ ਦੇ ਛੋਹੇ ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੁਭ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨੂੰ ਸੁਰੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇਵੀਂ ਟਾਪੂ ਗੋਮੇਦਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੁਰੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਗੋਮੇਦਕ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲਮਲੀ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਪਹਿਲਾ ਸੁਮਨਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਆਦਰਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਗੋਮੇਦਕ ਨੂੰ ਮਿਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੁਰੋਦਾ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਧਾਤਕੀ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਸੌਮਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਤਕੀ ਖੰਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਕੁਮੁਦ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਗੋਲ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਮਨਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਂਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।