ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਉਸ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਰੁੱਖੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੈਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਉੱਜਾਨਾ ਅਤੇ ਕਮਰੂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਕੁਥਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਭੂਮੀ-ਭਾਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਹ ਨਦੀ ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਵਨੀ ਨਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਟੋਮਰਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ, ਕਰਣ-ਪ੍ਰਾਵਰਣ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੁਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸ਼ੈਮੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ਉਕਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਸਰਭੀ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਥੇ ਅਗਸਤਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪੁੰਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਨਾਦ ਸੋਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਯੋਦਾ ਸਰੋਵਰ ਨੀਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਪਯੋਦਾ ਤੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤਰਮਾਨਸਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਮ੍ਰਿਗਿਆ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਕਾਂਤਾ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉਹ ਜਯਾ ਨਾਮਕ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮਧਵੀ, ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਅੱਠ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਰਸਾਉਂਦੇ। ਉਥੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਜਲਧਾਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਬਲਾਹਕ, ਰਿਸ਼ਭ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਵੀ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸੁਮਹਾਨ ਪਏ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਚਕ੍ਰ, ਬਧਿਰਕ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਪਹਾੜ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਜ਼ੀਮੂਤ, ਦ੍ਰਾਵਣ, ਮੈਨਾਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪರ್ವਤ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੰਵਰਤਕ ਨਾਮਕ ਅੱਗ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਔਰਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਡਵਾਮੁਖਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਉਥੇ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧ ਅਤੇ ਘਾਟ ਵਿੱਚ, ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਇਥੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੀਂਹ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰੋਗਯ, ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਘੇਰਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਲੋਕ ਧਰਮੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਉਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਮੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰਤਨਾਕਰ ਆਦਿ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ, ਲੂਣੀ ਤੇ ਦੂਧੀ ਸਮੁੰਦਰ ਗਹਿਰੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਵਰਨੀ ਉਦਯਾ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਥੇ ਬੱਦਲ ਉਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਲਈ ਵਿਖੇਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਜਲ-ਧਾਰੀ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਉਥੋਂ ਸਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾਰਦ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ; ਉੱਤੇ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪਰਵਤ ਪਹਾੜ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸ਼ਾਮੀ ਰੰਗ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸ਼ਿਆਮਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹੀ ਪਹਾੜ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਆਮਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਡੰਗ ਵੱਜਾਇਆ ਸੀ।