ਇਹ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ—ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਦਰਦ, ਉਰਜਗੁ, ਗਾਂਧਾਰ, ਔਰਸ, ਅਤੇ ਕਹੁ—ਇਹ ਨਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵਪੌਰ, ਇੰਦਰਮਾਰ, ਸਮਾਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ, ਸੈੰਧਵ, ਉਰਵਸ, ਬਰਬ, ਕੂਪਥ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਰੋਮਕ ਲੋਕ ਵੀ ਗਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸ਼ੁਨਾਮੁਖ, ਉਰਧਮਾਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਗਾਂਧਰਵ, ਕਿਨਰ, ਯਕ੍ਸ਼, ਰਾਖ੍ਸ਼ਸ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ—all ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਾਪਗਾਮਕ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਆਮ ਆਦਮੀ, ਕਿਰਾਤ, ਪੁਲਿੰਦ, ਕੁਰੁ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਾਂਚਾਲ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਮਤ੍ਸ੍ਯ, ਮਾਗਧ, ਅੰਗ, ਬ੍ਰਹ੍ਮੋੱਤਰ, ਵੰਗ ਅਤੇ ਤਾਂਮ੍ਰਲਿੱਟ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿ ਚੱਲੀ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਛੀਰੇ, ਰਿਸ਼ਿਕ, ਨਲੀਮੁਖ, ਕੇਕਰ, ਏਕਰਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ ਵੀ ਇਸ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਕਲੰਜਰ, ਵਿਕਰਨ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹਰ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਲਿਨੀ ਨਦੀ ਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰਧੁਮਨ ਦੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਕਠਿਨ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਵੇਤ੍ਰਾ ਤੇ ਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਉੱਜਾਨ ਅਤੇ ਕਾਮਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕੂਥਾ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਹ ਲੂਣੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ; ਫਿਰ ਪਾਵਨੀ ਨਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿ ਚੱਲੀ। ਪਾਵਨੀ ਨੇ ਤੋਮਰ, ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਕਰਣ-ਪ੍ਰਾਵਰਣ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੁਖ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਚਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ੈਮੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੋਂ ਇੰਦਰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ਉਕਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸੁਰਭਿ ਹੈ; ਉਥੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਥੇ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਖ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਨ, ਜੋ ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪੂਣ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਆਪਸੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਝੀਲ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਜਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਨਦੀ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧਰਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਬੂ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਯੋਦਾ ਝੀਲ ਨੀਲੀ, ਸੁੱਚੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਪਯੋਦਾ ਤੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲ ਉੱਤਰਮਾਨਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਮ੍ਰਿਗਿਆ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਕਾਂਤਾ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਯਾ ਹੈ, ਕੁੱਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮਧਵੀ, ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਥੇ ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: ਬਲਾਹਕ, ਰਿਸ਼ਭ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਵੀ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਲੂਣੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸੁਮਹਾਨ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ: ਚਕ੍ਰ, ਬਧਿਰਕ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਪਹਾੜ ਵੀ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ: ਜੀਮੂਤ, ਦ੍ਰਾਵਣ, ਮੈਨਾਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪર્વਤ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਸੰਵਰਤਕ ਨਾਮਕ ਅੱਗ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਔਰਵ, ਵਡਵਾ-ਮੁਖਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ, ਇਹ ਚਾਰੇ ਪਹਾੜ ਲੂਣੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖ ਘਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੇ-ਉੱਭਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦੌਰਾਨ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਖਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੋਗਤਾ, ਆਯੁ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਥਿਰ ਅਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਆਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੂਣੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਲੋਕ ਧਰਮੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।