ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਤੀ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਝੀਲ ਹੈ। ਉਸ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਠੰਢ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੈਦੂਰੀਆ ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਝੀਲ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੌਕੋਰ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੌਕਠੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਢਾ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੰਡ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨੀਲਾ, ਚੌਕੋਰ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾ ਤਾਂ ਗਲੇ ਨੂੰ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੁੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਲ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਲ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੈਦੂਰੀਆ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮੰਡੇਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲਮ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਤੰਭ ਹਨ, ਪੰਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚੌਕਠੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਉਸ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਲਪੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਗੋਡਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਕਰਧਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪੈਰ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਫਣੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਲਪੇਟਾਂ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਮ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਬਾਂਹ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਲਪੇਟ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਮਸਤਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਬਾਂਹ ਫੈਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਗੋਡੇ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੜਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੌਲੀ ਮੁੜੀ ਬਾਂਹ ਨਾਭੀ ਕੋਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ: ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੱਕ ਦੀ ਲਕੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਮਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਮਾਲਾ, ਮੁਕੁਟ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੋਹਣਾ ਮਸਤਕ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਤਨ-ਮੰਡਿਤ ਫਣੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤਾ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ੀ ਧੂਪ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਆਦਲੇ ਫਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੱਕ ਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਗੇ ਵਧਿਆ, ਗੁੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਮਨੋਹਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਹਰਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁੰਡਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਅਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤਿਆਰ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਧਾਰਿਆ, ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਅਤੇ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਗੁੱਤੀਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਗੁੰਝਦੇ ਅਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰੁਚਿਕਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕਮਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮਧੁ-ਭਰੇ ਭੰਵਰੇ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਧੁ-ਭਰੇ ਭੰਵਰਿਆਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾ, ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ; ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਸਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਲਾ ਗੁੰਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੁਕੁਟ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਂਤਿਕ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉਤਸੁਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲੈ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਜਦ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ, ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।