ਜਦੋਂ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਤਪਤੀ ਮੁੜ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਵਿਟੀ—ਜੋ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਦੇ ਦੱਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਹੋਏ ਯਜਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਮਨੂ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਇੱਛਵਾਕੁ, ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਕਰੂਸ਼, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਨਾਭਾਗਾ ਸਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮਨੂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਲਾ ਨੇ ਰਾਜਪੱਟ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ, ਇਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਵਣ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਭੂ, ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਅਰਧ-ਚੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਚਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ, "ਜੇ ਕੋਈ ਮਰਦ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਦੱਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਵਚਨ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਦਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਸ਼ਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ੀ ਗੁਣ ਲਹਿ ਗਏ; ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਮਹਿਲਾ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਰ ਅਤੇ ਰਾਨਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਖਿੜੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਚੁਸਤ ਤੇ ਜੀਵੰਤ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਲੰਮੇ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉਭਰੇ ਹੋਏ, ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਨਰਮ ਰੋਮ, ਦੰਦ ਸੁੰਦਰ, ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਡੂੰਘੀ ਸੀ। ਚਮੜੀ ਹਲਕੀ ਸਾਂਵਲੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ, ਚਾਲ ਹੰਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੁਹਣੀ, ਭੌਂਹਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ, ਉਂਗਲਾਂ ਪਤਲੀਆਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਔਰਤ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ: "ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਜਾਂ ਭਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗੀ?" ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇਲਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬੁੱਧ ਵੱਲੋਂ ਚਾਹੀ ਗਈ। ਬੁੱਧ, ਜੋ ਇਲਾਜ਼ੀਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਧਾਰੀ, ਜਟਾ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਇੰਦਨ, ਫੁੱਲ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਉਹ ਉਪਵਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿਆ। ਅਚਾਨਕ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇਲਾ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਹਵਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਲੰਘ ਰਿਹਾ। ਆ, ਆ, ਚੌੜੀਆਂ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ?" "ਇਹ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਉੰਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ।" ਇਲਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।" ਬੁੱਧ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਲਾ, ਤੂੰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਕਾਮੁਕਾ ਨਾਮਕ, ਬੁੱਧ ਹਾਂ, ਕਈ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਇਲਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਘਰ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ। "ਹਾਏ, ਕੇਹੜਾ ਚਲਣ, ਕੇਹੜੀ ਸੋਭਾ, ਕੇਹੜਾ ਧਨ, ਕੇਹੜੀ ਵੰਸ਼—ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ! ਹਾਏ, ਕੇਹੜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਕਰਸ਼ਣ!" ਇਲਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਘਰ ਹਰ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਛਵਾਕੁ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਵਣ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਰਤਨ ਜੜੇ ਰਥ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਹਣਪਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ: "ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭਾ ਨਾਮਕ ਘੋੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਘੋੜਾ ਘੋੜੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ?" ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। "ਇਹ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਕੀ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਜੋਗ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।" ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਬੋਲੇ: "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਚਨ ਲਿਆ ਸੀ: ਜੋ ਵੀ ਮਰਦ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇਹ ਘੋੜਾ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੜ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਵਚਨ ਤੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਹੁਣ—" "ਇਛਵਾਕੁ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੁੜ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਛਵਾਕੁ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੁਆਰਾ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਔਰਤ। ਬੁੱਧ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨੀਲਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਲਾ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਰੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।