ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਹੈ। ਉਸ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਇਕ ਦਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਇਸ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਜੰਬੂ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੰਬੂਨਦਾ ਨਾਂਕਾ ਸੋਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਭੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਸੋਨਾ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ, ਅੱਠੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਯਕਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹੇਮਕੂਟ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਸੱਪ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ—ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤੈਂਤੀਸ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਜੀਵ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਨੀਲੇ ਪੱਤ੍ਹਰ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਟਾ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿਕ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਲ-ਅਚਲ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਧੋਤਰੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਨਾਰਦਨ, ਮੈਂ ਬੁਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹਣ ਵੇਲੇ ਦਾਨ ਦੇਣ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫਲ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਬੁਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਨਮੀ ਹੈ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕismet ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਕਰਕੇ ਮਿਲੀ? ਉਰਵਸ਼ੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਤਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਣੋ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕismet ਮਿਲੀ। ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ। ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਇਆ? ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਪੁਰੂਰਵਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਉਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਬਾਰਹਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਉਨਮਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਉਨਮਾਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਉਨਮਾਸ ਤੋਂ ਬਚਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤਾ; ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਉਹ ਹਿਮਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਆਪਣੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਏਰਾਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਰਿਆ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਹਿਮਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਠੰਢਾ ਸੀ, ਬਰਫੀਲੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹਿਮਪਹਾੜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੇਮਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲਾਜਵਾਬ, ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਸਦਾ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਚਿੱਟੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਠੰਢੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧੂ ਤੇ ਘਟਾਅ ਵਾਲੀ, ਸੋਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਮੋਹਕ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਠੰਢਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਧੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੰਨਤ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।