ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਔਖੇ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਰਸਤੇ ਫੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਉਨ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਗਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਕਿਰੀਟ, ਅਮਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਰੀਵਰਸ਼ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਹਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਪਲੱਖਾ ਰੁੱਖ ਦਾ ਮਧੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।” ਉਥੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਰੀਵਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ, ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਟਕਦੇ ਤੇ ਕਮਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਕਮਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੰਬੂ ਫਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਡੋਲ ਹਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਡੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇਨੀ ਹੀ ਉਮਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮੁੜ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਹ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਭੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਥੇ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਨਾਮਕ ਸੋਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਰਸ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੋਨਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਆਪ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਰਾਖਸ, ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਯਕਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇਮਕੂਟ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਾਗ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤක්ෂਕ—ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ‘ਤੇ ਤੇਤੀਸ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਜੀਵ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ, ਜੋ ਨੀਲਮ ਅਤੇ ਵਿਦੂਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਪਰੇਤ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੇ ਭਗਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੈਂ ਬੁਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾਨ ਕਰਨ, ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਬੁਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਕৃতি ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਉਰਵਸ਼ੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਗੰਧਰਵ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਰਾਜਾ ਲਈ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਤੇ ਵੱਡੀ ਭਾਗ ਮਿਲੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਉਪਮਾ ਸੀ, ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।