ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਵਿਦੇਹ, ਤਾਮ੍ਰਲਿਪਤਕ, ਸ਼ਾਲਵ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਗੋਨਰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ: ਪਾਂਡ੍ਯ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ ਅਤੇ ਕੁਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੇਤੁਕ, ਸੁਤਿਕ, ਕੁਪਥ, ਵਜੀਵਾਸਿਕ, ਨਵਰਾਟਰ, ਮਹਿਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਿੰਗ ਹਨ। ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਐਸ਼ਿਕ, ਅਟਵਯ, ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਵਿਂਧ੍ਯਪੁਸ਼ਿਕ, ਵੈਦਰਭ ਅਤੇ ਡੰਡਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰਾਲਾ ਲੋਕ, ਰੂਪਸ ਅਤੇ ਤਪਸ, ਤੈਤਤਿਰੀਕ ਅਤੇ ਕਰਸਕਾਰ, ਵਾਸਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਰੁਕਚ, ਸਮਹੇਯ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਛਿਕ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਅਨਰਟ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਿਂਧ੍ਯ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਮਾਲਵ, ਕਰੂਸ਼, ਮੇਕਲ, ਉਤਕਲ, ਔਂਦ੍ਰ, ਮਸ਼, ਦਸ਼ਾਰਣ, ਭੋਜ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਕ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤੋਸ਼ਲ, ਕੋਸ਼ਲ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ, ਵੈਦਿਸ਼, ਤੁਮੁਰ, ਤੁੰਬਰ, ਪਦਗਮ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਧ ਹਨ। ਅਰੂਪ, ਸ਼ੌਂਡਿਕੇਰ, ਵਿਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਵੰਤਿ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਖੇਤਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅਣਜਾਣ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਲ ਜਾਂ ਉਣ ਦੇ ਹਨ, ਸਮੁਦਗਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਮੰਡਲ, ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਅਮਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਪਰਿਚਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕਿਹੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਣੋ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਭਰੀ ਧਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਯੁ 10,000 ਸਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਧਨਵੰਤ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਲੱਖ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸ ਸਭ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਤ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪਰੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀਣ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ 11,000 ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ; ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਕਮਲ ਰੰਗੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਮਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ, ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ 13,000 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਸਦੀਵੀ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮਕ—ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਇਕ ਦਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆ ਮੇਰੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਭੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ। ਉਥੇ ਜੰਬੂਨਦ ਸੋਨਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਸੋਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਲਮੂਤਰ ਆਠੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਧਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਅਪਸੋਰਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹਨ; ਹੇਮਕੂਟ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਨਾਗ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ—ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਤੇਤੀਸ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਜੀਵ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਨੀਲਮ ਅਤੇ ਵਿਦੂਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭੂਮੀਆਂ, ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।