ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਚੱਕਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਵਜਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਦੁੱਤੀਯ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਜਾਂ ਕਾਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਛਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸਮਝੀ। ਉਸੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੁੜਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸਰਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ ਨਾਸਤਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੰਜਨਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਵਿਆ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸ਼ਨੀ ਨੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਪਾ ਲਈ। ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਤਪਤੀ ਮੁੜ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਟੀ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਸੀ, ਕਾਲ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਮਨੁ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੇ ਦਸ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਲਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਯਜ్ఞ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਇක්ෂਵਾਕੁ, ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਕਰੂਸ਼, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਨਾਭਾਗ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਦੇਵ ਪੁਰਖ ਸਨ। ਮਨੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੱਡੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਲਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ, ਸ਼ਰਾਵਣ, ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਦੱਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਸ਼ਤਾ ਲਹਿ ਗਈ, ਉਹ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਲੈ ਲਈ ਗਈ। ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੀਆਂ ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਮੋਟੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ, ਕਮਲ ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਨਰਮ ਹਾਸਾ, ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੰਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਭੰਵਾਂ, ਲੰਮੇ ਵਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ, ਨਰਮ ਪਰ ਡੂੰਘੀ ਬੋਲੀ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹਲਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ: “ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਜਾਂ ਭਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਾਂਗੀ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਇਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਸੀ, ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ, ਬੰਸ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਜਟਾ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਇੰਧਣ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਪੂਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਾਗ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਉੱਤਜਨਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰੋਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਇਹ ਤੇਰਾ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਆ, ਆ, ਚੌੜੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ?” “ਇਹ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ; ਉੱਤਮ ਤੇਲ ਲਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ।” ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।” ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਲਾ, ਤੂੰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋਤਮਈ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਕਾਮੁਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਬੁਧ ਹਾਂ, ਕਈ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਉੱਚੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਇਲਾ ਬੁਧ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਘਰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਅਕਤੀਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। “ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਚਲਣ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਧਨ, ਵੰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਕਿੰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ! ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਮੋਹਕਤਾ!” ਇਲਾ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਾਂਗ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਭਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਖਵਾਕੁ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਥਾਂ, ਸ਼ਰਾਵਣ, ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋੜੀ ਖੜੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਦੁੱਤੀਯ ਸੀ।