ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਹਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਯਮੁਖ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਸ਼ੋਨਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨੰਦਨਾ, ਸੁਕ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਰਨਾ, ਚਿਤਰਕੂਟ, ਤਮਾਸਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਸ਼ਯੇਨੀ ਅਤੇ ਚਿਤਰੋਤਪਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਿਮਲਾ, ਚੰਚਲਾ, ਧੁਤਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤੀ, ਸ਼ੁਨੀ, ਲੱਜਾ, ਮੁਕੁਤਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦਿਕਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਰਿਸ਼ਯਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਨੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਖ਼ਸ਼ਿਪਰਾ, ਰਿਸ਼ਭਾ, ਵੇਨਾ, ਵੈਤਰਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਟੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਹਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ—ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਵਾਹਿਆ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਜਾ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਮਹੇਂਦਰਾ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਤ੍ਰਿਬਾਗਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਦਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾਚਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਮੂਲੀ, ਸ਼ਰਵਾ, ਵਿਮਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਵਾਹਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਪਾਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਕਿਨਾਰੇ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਭਦਰਕਾਰ, ਬਾਹਿਆ, ਸਹਪਟਚਾਰ, ਮਤਸਿਆ, ਕਿਰਾਤ, ਕੁਲਿਆ, ਕੁੰਤਲਾ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੋਸ਼ਲ ਆਦਿ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਆਵੰਤ, ਕਲਿੰਗ, ਮੂਕ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਸਹਯਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸੁਹਣਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੋਵਰਧਨ, ਮੰਦਰ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰੁੱਖ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਲਾਕਾ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਾਹਲਿਕ, ਵਾਟਧਾਨ, ਆਭੀਰ, ਕਾਲਤੋਯਕ, ਪੁਰੰਧਰ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪੱਲਵ, ਅਤੇ ਅਟਖੰਡਿਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ, ਮਦਰਕ, ਸ਼ਕ, ਧ੍ਰੁਯ, ਪੁਲਿੰਦ, ਪਾਰਦ ਅਤੇ ਆਰਮੂਰਤਿਕ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਾਮਠ, ਕੰਟਕਾਰ, ਕੈਕੇਯ, ਦਸ਼ਨਾਮਕ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਅਤਰੇ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪ੍ਰਸਥਲ, ਸਦਸੇਰਕ, ਲੰਪਕ, ਤਲਗਾਨ, ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਦੇ ਸੈਨਿਕ—ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਸੁਣੋ। ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਮਦਗੁਰਕ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਪਾਰ, ਪਲਵੰਗ, ਮਾਤੰਗ, ਯਮਕ, ਮੱਲਵਰਨਕ, ਸੁਹਮੋੱਤਰ, ਪ੍ਰਵਿਜਯ, ਮਾਰਗਵ, ਗੇਯਮਾਲਵਾ—ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਗਜੋਤਿਸ਼, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਵਿਦੇਹ, ਤਾਮਰਲਿਪਤਕ, ਸ਼ਾਲਵ, ਮਾਗਧ, ਗੋਨਰਦ—ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਦੇ ਲੋਕ—ਪਾਂਡਯ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲਾ, ਕੁਲਿਆ ਵੀ ਹਨ। ਸੇਤੁਕ, ਸੁਤਿਕ, ਕੂਪਥ, ਵਜਿਵਸਿਕ, ਨਵਰਾਸ਼ਟ੍ਰ, ਮਹਿਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਿੰਗ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕਰੂਸ਼ ਤੇ ਐਸ਼ਿਕ, ਆਟਵ, ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਵਿਂਧਿਆਪੁਸ਼ਿਕ, ਵੈਦਰਭ ਤੇ ਦੰਡਕ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਲਿਆ, ਸਿਰਾਲਾ, ਰੂਪਸ ਤੇ ਤਪਸ, ਤੈਤਿਰਿਕ ਤੇ ਕਰਸਕਾਰ, ਵਾਸਿਕ ਤੇ ਹੋਰ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕ, ਭਰੁਕਚ, ਸਮਹੇਯ, ਸਰਸਵਤ ਵੀ ਹਨ। ਕਚਚ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਅਨਰਤ ਤੇ ਅਰਬੁਦ—ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਹੁਣ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ। ਮਾਲਵ, ਕਰੂਸ਼, ਮੇਕਲ ਤੇ ਉਤਕਲ, ਆਉਂਦ੍ਰ, ਮਾਸ਼, ਦਸ਼ਰਨ, ਭੋਜ ਤੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਕ—ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਸਤੋਸ਼ਲ, ਕੋਸ਼ਲ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ, ਵੈਦਿਸ਼, ਤੁਮੁਰ, ਤੁੰਬਰ, ਪਦਗਮ ਤੇ ਨੈਸ਼ਧ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਅਰੂਪ, ਸ਼ੌਂਦਿਕੇਰ, ਵਿਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਆਵੰਤ—ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਔਖੇ ਤੇ ਅਜਾਣ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਖਰਦੂਸਤ ਕਪੜੇ, ਉਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਸਮੁਦਗਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਮੰਡਲ, ਕਿਰਾਤ ਤੇ ਅਮਰ ਵੀ ਹਨ। ਵੈਦਵਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ—ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਦਵਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਸਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਵੈਦਵਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣੇ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਰਗੇ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ 'ਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਲੋਕ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਪਲੱਖਾ ਰੁੱਖ ਦਾ ਮਧੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਉਸਦੀ ਵਧੀਆ ਰਸ ਪੀਦੇ ਹਨ।