ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਟਾਪੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਰਯਗਯਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੁਦ-ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਭੂਮੀ 'ਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮਹੇੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾਵਨ। ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਯਾਤ੍ਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਰਯ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਰ ਥਾਂ—ਅਤੇ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਇੱਥੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਯੂ, ਐਰਾਵਤੀ, ਵਿਟਸਤਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਦੇਵਿਕਾ, ਤੇ ਕੁਹੁ। ਗੋਮਤੀ, ਧੌਤਪਾਪਾ, ਬਹੁਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਤੀਜੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਗੰਡਕੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਕਸ਼ੁਰ ਅਤੇ ਲੌਹਿਤਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵੇਤ੍ਰਾਵਤੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁਰਾ, ਪਰਣਾਸ਼ਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਵੇਰੀ ਵੀ ਉਥੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾ, ਧਨਵਤੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਾ, ਵੇਣੁਮਤੀ, ਸ਼ਿਪਰਾ, ਅਵੰਤੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਿਯਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨੰਦਨਾ, ਸੁਕ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਅਤੇ ਤਮਸਾ, ਪਿਪਪਲੀ, ਸ਼ੇਨੀ, ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਖ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਵਿਮਲਾ, ਚੰਚਲਾ, ਧੂਤਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤੀ, ਸ਼ੁਨੀ, ਲੱਜਾ, ਮੁਕੁਟਾ, ਤੇ ਹ੍ਰਦਿਕਾ। ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਖ਼ਿਪਰਾ, ਰਿਸ਼ਭਾ, ਵੇਨਾ, ਵੈਤਰਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਮਾਲਾ ਤੇ ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਮਾ, ਤੇ ਸ਼ੀਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ—ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਵਾਹਿਆ, ਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਸਭ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ—ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਜਾ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਬਾਗਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਦਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾਚਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਮੂਲੀ, ਸ਼ਰਵਾ, ਵਿਮਲਾ ਅਤੇ ਮਹੇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਵਾਹਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਤੇ ਪਾਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ੁਭ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਪਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੜੇ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਭਦਰਕਾਰ, ਬਾਹਿਆ, ਸਹਪਟਚਾਰ, ਮਤਸਯ, ਕਿਰਾਤ, ਕੁਲਿਆ, ਕੁੰਤਲ, ਕਾਸ਼ੀ, ਤੇ ਕੋਸ਼ਲ ਇਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਵੰਤ, ਕਲਿੰਗ, ਮੂਕ ਤੇ ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਵਰਧਨ, ਮੰਦਰ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਦੇਵਦਾਰੂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੜੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਸਾਜ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਭੂਮੀ 'ਚ ਵਾਹਲਿਕ, ਵਾਟਧਾਨ, ਆਭੀਰ, ਕਾਲਤੋਯਕ, ਪੁਰੰਧਰ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਪੱਲਵ ਤੇ ਅਟਠਖੰਡਿਕ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ, ਮਦ੍ਰਕ, ਸ਼ਕ, ਦ੍ਰੁਹਯ, ਪੁਲਿੰਦ, ਪਾਰਦ ਤੇ ਆਰਮੂਰਤਿਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਾਮਠ, ਕੰਟਕਾਰ, ਕੈਕੇਯ, ਦਸ਼ਨਾਮਕ, ਕਈ ਖ਼ਸਤਰਿਯਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਪਰਿਵਾਰ ਇਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤਰੇਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪ੍ਰਸਥਲ, ਸਦਾਸੇਰਕ, ਲੰਪਕ, ਤਲਗਾਨ ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਭੂਮੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਮਦਗੁਰਕ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਪਾਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਪਲਵੰਗ, ਮਾਤੰਗ, ਯਮਕ, ਮੱਲਵਰਨਕ, ਸੁਹਮੋੱਤਰ, ਪ੍ਰਵਿਜਯ, ਮਾਰਗਵ ਤੇ ਗੇਯਮਾਲਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਗਜੋਤਿਸ਼, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਵਿਦੇਹ, ਤਾਮਰਲਿਪਤਕ, ਸ਼ਾਲਵ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਗੋਨਰਦ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਖਣੀ ਭੂਮੀ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ: ਪਾਂਡਯ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ ਤੇ ਕੁਲਿਆ ਵੀ। ਸੇਤੁਕ, ਸੁਤਿਕ, ਕੁਪਥ, ਵਜਿਵਾਸਿਕ, ਨਵਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਹਿਸ਼ਿਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਿੰਗ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕਰੁਸ਼ ਤੇ ਐਸ਼ਿਕ, ਅਟਵਿਆ, ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਵਿਂਧਯਪੁਸ਼ਿਕ, ਵਿਦਰਭ ਤੇ ਦੰਡਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕੁਲਿਆ, ਸਿਰਾਲਾ, ਰੂਪਸ ਤੇ ਤਪਸ, ਅਤੇ ਤੈਤਿਰੀਕ ਤੇ ਕਰਸਕਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਰੁਕੱਛ, ਸਮਹੇਯ ਤੇ ਸਰਸਵਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕੱਛਿਕਾ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਅਨਰਟ ਤੇ ਅਰਬੁਦਾ—ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਹੁਣ ਵਿਂਧਿਆ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਮਾਲਵ, ਕਰੁਸ਼, ਮੇਕਲ, ਉਤਕਲ, ਔਂਦ੍ਰ, ਮਾਸ਼, ਦਸ਼ਾਰਣ, ਭੋਜ ਤੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਕ ਹਨ। ਸਤੋਸ਼ਲ, ਕੋਸਲ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ, ਵੈਦਿਸ਼, ਤੁਮੁਰ, ਤੁੰਬਰ, ਪਦਗਮ ਤੇ ਨੈਸ਼ਧ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਅਰੂਪ, ਸ਼ੌਂਡਿਕੇਰ, ਵਿਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਵੰਤ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ-ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ।