ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ, ਮੋਖ ਅਤੇ ਵਿਚਲਾ ਅਵਸਥਾ—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਇਥੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ: ਇੰਦਰਦੀਪ, ਕਸ਼ੇਰੁ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦੀਪ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਸ ਤੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਅੰਤ 'ਤੇ ਯਵਨ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਾਪਾਰ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੰਜ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਸਦਾ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਰਯਗਯਾਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲਵੇ, ਉਹ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਜੇਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਫੇਰ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਾਹਯ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼ਵਾਨ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਵਸੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਥੇ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਯੂ, ਐਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੁ, ਗੋਮਤੀ, ਧੌਤਪਾਪਾ, ਬਹੁਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਗੰਡਕੀ। ਇਕਸ਼ੁਰ ਅਤੇ ਲੌਹਿਤਾ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵੇਤ੍ਰਾਵਤੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁਰਾ, ਪਰਨਾਸ਼ਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਵੇਰੀ ਵੀ ਇਥੋਂ ਹੀ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਪਰਾ, ਧਨਵਤੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਾ, ਵੇਣੁਮਤੀ, ਸ਼ਿਪਰਾ, ਅਵੰਤੀ, ਕੁੰਤੀ। ਸੋਨਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨੰਦਨਾ, ਸੁਕ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਖ਼ਮਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਤਾਮਸਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਸ਼ੇਨੀ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਖ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਭ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਵਿਮਲਾ, ਚੰਚਲਾ, ਧੁਤਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤ, ਸ਼ੁਨੀ, ਲੱਜਾ, ਮੁਕੁਤ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦਿਕਾ। ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਖ਼ਿਪਰਾ, ਰਿਸ਼ਭ, ਵੇਣਾ, ਵੈਤਰਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਮਾਲਾ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਵੀ ਇਥੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਟੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦ੍ਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਵਾਹਿਆ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਾਹਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਜਾ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤ੍ਰਿਬਾਗਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਦਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾਚਲਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਮੂਲੀ, ਸ਼ਰਵਾ, ਵਿਮਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸੁਭ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਤਿਮੰਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਵਾਹਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਪਾਸ਼ਿਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀਆਂ, ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਲੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਰਸੈਨ, ਭਦਰਕਾਰ, ਬਾਹਿਆ, ਸਹਪਟਚਰ, ਮਤਸਯ, ਕਿਰਾਤ, ਕੁਲਯ, ਕੁੰਤਲ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੋਸ਼ਲ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਵੰਤ, ਕਲਿੰਗ, ਮੁਕ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਵਰਧਨ, ਮੰਦਰ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਦਿਵਿ ਜੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੁਨਿ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਇਹ ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਇਥੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਵਾਹਲਿਕ, ਵਾਟਧਾਨ, ਆਭੀਰ, ਕਾਲਤੋਯਕ, ਪੁਰੰਧਰ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਅਟਠਖੰਡਿਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ, ਮਦਰਕ, ਸ਼ਕ, ਧ੍ਰੁਹ, ਪੁਲਿੰਦ, ਪਾਰਦ ਅਤੇ ਆਰਮੂਰਤਿਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਠ, ਕੰਟਕਾਰ, ਕੈਕੈ, ਦਸ਼ਨਾਮਕ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸੀਆਂ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤਰੇ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪ੍ਰਸਥਲ, ਸਦਸੇਰਕ, ਲੰਪਕ, ਤਲਗਾਨ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੈਣਿਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਸੁਣੋ: ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਮਦਗੁਰਕ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਪਲਵੰਗ, ਮਾਤੰਗ, ਯਮਕ, ਮੱਲਵਰਨਕ, ਸੁਹਮੋੱਤਰ, ਪ੍ਰਵਿਜਯ, ਮਾਰਗਵ ਅਤੇ ਗੇਯਮਾਲਵਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।