ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਚੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੇ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ, ਪਿਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਜਾਣ ਲਏ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਟਵਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਝਾਇਆ, "ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਈ ਸੀ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਸੂਰਜ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੰਜਨਾ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਗਈ। ਫਿਰ ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਸੂਰਜ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮੋਹਕ ਬਣਾ ਦਿਆਂਗਾ।" ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਰਵੀ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਸ ਤੇਜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਚੱਕਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਵਜਰ ਬਣਾਇਆ। ਟਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀਯ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਪੈਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਜੋ ਐਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਜਾਂ ਕਾਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਨਿਆ ਭਗਵਾਨ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ। ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਤੇ ਘਬਰਾ ਹਟ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸਮਝੀ। ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਜਨਮੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੁੜਵਾ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਨੱਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਸਤਿਆ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸੰਜਨਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਮੁਨਾ ਤੇ ਤਪਤੀ ਮੁੜ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਵਿਟੀ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਲਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਇක්ෂਵਾਕੁ, ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਕਰੂਸ਼, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰਾ, ਤੇ ਨਾਭਾਗ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਰਧ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਮਨੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਲਾ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਰੇ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਰਥ ਤੇ ਗਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਕਲਪ-ਵૃਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਾਵਣ। ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ੰਭੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮਝੌਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਦ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਵਣ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦੇ ਹੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਲਹਿ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਲੈ ਲਈ ਗਈ; ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀਆਂ, ਪਤਲੀ ਕਾਇਆ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਚੰਚਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ, ਸਰੀਰ ਨਰਮ ਰੋਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੰਦ ਸੁੰਦਰ, ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਗੂੜ੍ਹੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਤੇ ਉਜਲਾ, ਚਾਲ ਹੰਸ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਭੰਵੀਆਂ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਮੋੜੀ ਹੋਈਆਂ, ਉਂਗਲਾਂ ਪਤਲੀਆਂ ਤੇ ਨਖ਼ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ: "ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਜਾਂ ਭਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਾਂਗੀ?" ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇਲਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵਿਖੇ ਪਹਚਾਣ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲ ਤੇ ਪੁਸਤਕ, ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜਨੇਊ ਪਾਏ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੂੜਾ ਬਣਾਇਆ, ਕੰਨ ਵਿਚ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ, ਨਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਇੰਧਨ, ਫੁੱਲ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਪਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਾਰੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਘਰੋਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਆਈਂ?