ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸਤ ਸਂਕਲਪਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਠ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਜ ਮਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਯਜਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਕ ਐਸੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਬ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ—ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਯਜਨਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਭੋਗ; ਤੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਜਕ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਥੇ ਹੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਇਆ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮুনি, ਤੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਚੱਲ; ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨੰਦੀਸ਼ਾ ਉਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿੰਨੇ ਮਹਾਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਪਹਾੜ ਹਨ? ਕਿੰਨੇ ਖੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ ਕੀ ਹੈ? ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੱਸੋ।" "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਦੀਪ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ; ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਇੱਥੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਲਪਨਯ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਛੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਹਿਮਵਤ (ਅਕਸਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ), ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਹੇਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਨਿਸ਼ਧਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਗੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਯਤਾ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੂਦਰਤਾ ਨਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕਸ਼ਤਰੀਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਨੀਲਾ, ਬੈਰੀਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ, ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਮੋਰ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੀੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਆਰਧ ਅਲਤਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੇ ਆਰਧ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਲੜੀ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੀਲਾ, ਨਿਸ਼ਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਿਮਵਾਨ ਵੀ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਭ ਪਹਾੜ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਮਹਾਦੀਪਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਕ ਕਥਾ ਸ੍ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੋਈ।