ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੀ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮਿਆ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਫਲ-ਫੂਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੱਚ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੇਣੀ ਮਾਧਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਡੇ ਬੜ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸੱਤੋਂ ਦੁਵੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਜਦ ਤਕ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ pavittar ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭੋ।” ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਧਵ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ‘ਵਿਦਾ’ ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਟਾਪੋਵਨ ਵੱਲ ਪਰਤ ਲਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨੋ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰੋ, ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਸਦਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਰਚੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇੱਕ ਐਸਾ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਬ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਰਾਜ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ। ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭੋਗੋ। ਤੁਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖੋਗੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਨੰਦੀਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਚਲੋ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨੰਦੀਸ਼ ਉੱਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿੰਨੇ ਦੁਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਪਹਾੜ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ? ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ? ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।