ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤੂੰ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਇਹ ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਦਾਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣ, ਨਿਯਮਤ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ—all ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਘਟੀਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੋਰੀ ਕਰੇ—ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨੀ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋਗ, ਧਰਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਫਲ, ਅਸਤਿਤਵ-ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਸੁਣ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੋਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੀ। ਗਯਾ, ਚਿਤਰਕਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੇ ਵੇਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਹਨਵੀ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਗੰਗਾ ਹੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਮਬਾਲਾ, ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਅਤੇ ਭੋਗਵਤੀ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪਸੀ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਰਾਜੇ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਚ ਜਾਣ, ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਚੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੇੜਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਵੀ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਾਤਰਾ, ਯਜਨਾ, ਜੋਗ, ਸਾਂਖਯ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਤਰ ਜਾਵਾਂ। ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ繁ਸਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੱਚ ਸੁਣ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ, ਵੇਣੀ ਮਾਧਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਖੜੇ ਹਨ।