ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਚਾਯਾ ਤੋਂ ਸ਼ਨੀ, ਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਟੀ ਵੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਚਾਯਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨੁ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਸਮਝਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਮਨੁ ਨਾਲ ਘੱਟ ਪਿਆਰ। ਮਨੁ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਨੋਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਯਮ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਚਾਯਾ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਚਾਯਾ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੈਰ, ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਪੂੜ ਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇਗਾ।" ਯਮ, ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: "ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਲਿਆ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ!" ਉਹ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ; ਮਨੁ ਨੇ ਚਾਯਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" ਯਮ ਨੇ ਗਹਾ: "ਉਹ ਔਰਤ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।" ਮਨੁ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: "ਕੌਣ ਮੂਰਖਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਣਾ ਮਮਕਿਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਣਾ?" ਮਨੁ ਨੇ ਯਮ ਦੀ ਪੀੜਾ ਲਈ ਹੱਲ ਦਿੱਤਾ: "ਕੁੱਕੜ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਮੀ ਤੇ ਖੂਨ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਨੇ ਗੋਕਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਤੇ, ਪਤਿਆਂ ਤੇ ਹਵਾ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰੀ। ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਯਮ ਨੇ ਵਰ ਚੁਣਿਆ: "ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਵੈਵਸਵਤ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਤਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਤਵਸਤ੍ਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਠੰਢੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸਹਿਣਯ ਹੈ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਸੂਰਜ। "ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਿਨਾ ਪਛਾਣ ਆਈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਰੂ ਭੂਮੀ ਤੇ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸ ਗਈ। ਤਵਸਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਇਕ ਯੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿਆਂਗਾ, ਹੇ ਸੂਰਜ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਕृति ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।" ਰਵੀ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਿਆ। ਤਵਸਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਚਮਕ ਵੱਖਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਚਕ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਜਰ ਬਣਾਇਆ। ਤਵਸਤ੍ਰ ਨੇ ਅਨੁਪਮ ਆਕৃতি ਬਣਾਈ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਪਰ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਕृति ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਖਣ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਿੰਦਤ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਧਰਮ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਭੀ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧਨਵੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ, ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕੀਤੀ। ਸੰਜਨਾ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਬੀਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਝਿਆ; ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਨਮ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੁੜਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹ ਦਸਰਾ ਕਹਾਏ; ਨੱਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਸਤਿਆ ਵੀ ਕਹਾਏ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ 'ਤੇ, ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਿਆ। ਯਮੁਨਾ ਤੇ ਤਪਤੀ ਮੁੜ ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਵਿਟੀ, ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਮਨੁ, ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਸ ਦੇ ਦਸ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਇਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਯਜਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਕਰੂਸ਼, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ, ਤੇ ਨਾਭਾਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਰਧ-ਦੇਵ, ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਨੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਇਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਪ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਲਾ ਨੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੰਡਾਂ 'ਤੇ ਦੌਰਿਆ, ਜਮੀਨ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਰਥ 'ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ, ਉਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਵਣ 'ਚ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਜੋ ਵੀ ਮਰਦ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਦਸ ਯੋਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਲਾ, ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਰਾਵਣ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਲੈ ਲਈ ਗਈ; ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ।