ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ‘ਰਿਣਮੁਕਤਿ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਗਮ ਸੁਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਕਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੈਲ ਕੱਟ ਗਈ ਜੋ ਮੰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਯਮ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੈ, ਪੰਜੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਦੱਸ ਅਗਲੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇੰਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ! ਬੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਲੱਭਿਆ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ‘ਚ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਧਰਤੀ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਅਗਲੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, “ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਰਹੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਲੋਭ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਪੂਣ ਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਸੁਣੋ—ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ‘ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦਿਨ ‘ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਤੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਤੀਰਥ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਕਰਕੇ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਪਰਪੂਰਵਜ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ਼ ਉਸਦੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਤਰ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਸਾਰੇ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਧੰਨ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੁਲ ਤਰ ਗਿਆ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਦੱਸੋ।” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਿਕਲੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਯਮੁਨਾ ਵੀ ਨਿਕਲੀ। ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਉਸਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ‘ਅਗਨੀ ਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਤੀਰਥ ‘ਨਰਕ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਦਿਤਯ ਦਾ ਤੀਰਥ ‘ਨਿਰੰਜਨਾ’ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਫਲ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ‘ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ; ਜਿੰਦਗੀ ‘ਚ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੋਮਤੀਰਥ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਅੰਤ, ਅਤੁੱਲਣਯੋਗ ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਯਮੁਨਾ, ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।