ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹੋ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਅਦ्भੁਤ ਕਥਾ ਉਚਾਰਨ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਉਹੋਨਾ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਓਥੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ, ਉਕਤਾ ਹੋਇਆ ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਓਥੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਕੱਟ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੱਖ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁੰਦਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ। ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ 'ਰਿਣ ਮੁਕਤ' ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੇਹੜਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" ਉਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਗ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਦਸ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਸੁਣੋ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ—ਉਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ, ਹਰ ਪਗ 'ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੁਣੋ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ: ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦਿਨ ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਤੇ ਭਿਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵੇ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤਰ ਗਈ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਧੰਨ ਹੈ, ਵੰਸ਼ ਧੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਥੇ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਸਭ ਦੱਸੋ।" "ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਥੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਗੰਗਾ ਨਿਕਲੀ, ਓਸੇ ਰਸਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵੀ ਗਈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ, ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਗਨਿ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਤੀਰਥ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ 'ਨਰਕ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਫਲ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ।