ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਨਾਗ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ, ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਯਤਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦੇਣਾ। ਇੱਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸाठ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਦਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ਜ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਚ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਚਮੁਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜੀ ਰਹੇ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਹੂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਚੌੜੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਨਾਗ ਕਮਬਲਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਮੁਦ੍ਰ ਕੂਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਪੂਰਬ, ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਰਹਿਣ ਤਕ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ-ਪਾਂਡੁਰ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਉੱਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੂਣ ਫਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਸੌ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਬਹੁਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਜੇਬਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸਯੰਮ ਤੇ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸੌ ਔਰਤਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਸੰਧਿਆ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਟੀ-ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਫਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਮੇਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭੋਗਵਤੀ ਵਿਚ, ਦਸ-ਅਸ਼ਵਮੇਧਕ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਵੈਦਾਂ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿਂਧਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ, ਬਹੁਤ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਮਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦੀ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰੈ-ਪਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ: ਗੰਗਾ-ਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਗਿਰੀ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨੈਮੀਸ਼ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਦਵਾਪਰ ਵਿਚ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।