ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਕਾਸ਼ ਭਾਰੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਜਲ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਸੱਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੱਦਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸੰਵਰਤ, ਭੀਮਨਾਦ, ਦ੍ਰੋਣ, ਚੰਡ, ਬਲਾਹਕ, ਵਿਦ੍ਯੁਤਪਤਾਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ ਪुथਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਦਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨੌਕਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਰੱਸੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ। ਮੈਂ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੌਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਚਾਰੋ ਲੋਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ, ਮਹਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ਿ, ਭਵ, ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਨੁ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਰੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਉਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਮਨੁ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਜਲਪਲਾਵ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਸੱਪ, ਰੱਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮਨੁ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਸੱਪ-ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ-ਜਲਪਲਾਵ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਮਨੁ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਆਦਿ—ਉਹੀ ਮਨੁ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨੁਆਂ ਦੀ ਲੀਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਕਰਮ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਰਮ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਲਛਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਪਰਿਚਿਤ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਅਪਰਗਟ ਸਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮਕ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਰਚੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਬੀਜ ਮਹਾਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਡ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਵੈ-ਭੂਆ, ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਿਅਪਕਤਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਰਜ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਮੂਲ ਜੀਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਡ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਬਣਾਈ, ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਾਇਆ। ਨਦੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾ-ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਲੂਣ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ, ਉਸ ਤੇਜ ਤੋਂ ਸੂਰਜ—ਮਾਰਤੰਡ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਮਾਰਤੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬਣਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਭੂਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਤਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵੇਦ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ, ਉਪਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਧੁਨੀ ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਬ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਵੇਦ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮਨੁ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀਚੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਆਦਰਨੀਯ ਅਤ੍ਰਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ। ਫਿਰ ਪੁਲਹਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੀਸ਼ਠ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਸ ਮਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਮਾਂ ਦੇ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਧਰਮ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਕਾਮਦੇਵ, ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਲੋਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਮਨੁ-ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।