ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯਾਤਰਾ, ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ। ਇਕ ਵਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਉਥੇ ਮਰਨ, ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਫਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ, ਵਾਸੁਕੀ ਸਰੋਵਰ, ਕੰਬਲਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁਮੂਲਕ ਨਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੁ) ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਥੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਜਗਤ ਜੋ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦਵਾਰ ਤੇ ਹੀ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਵੀ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਗਊਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਗਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਸਦਾ ਸਵੈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣ ਔਖਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਸੁਣੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ—ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਗਰੀਬ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੀ ਸਹੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਹਲਕਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਰੋਗੀ, ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਹਰ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਣ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਅਮੀਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼, ਜੰਗਲ, ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜਗ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ। ਉਥੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਗਊ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ—ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਐਸੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲ-ਪੇਲੀਆਂ ਗਊ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ, ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਦੋਹਣ ਵਾਲੀ ਪਾਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਊ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ, ਸਹੀ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਜਿੰਨੇ ਵਾਲ ਉਸ ਗਊ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਅਤੁੱਟ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਯਾਦ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਉਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।