ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਮਹਾਬਲੀ ਕਰਣ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ — ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ — ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵੱਸ ਗਈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਗੋਵਿੰਦ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਰਾਜ ਲਈ, ਸੁਖਾਂ ਲਈ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, “ਹਾਇ, ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ!” ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਬੇਸੁਧ, ਝੁਕਿਆ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ ਜਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, “ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ ਸੋਚਦਾ, “ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕਰਵਾਇਆ? ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਪਰਲੋਪ ਹੋ ਗਈ?” ਇੰਝ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਤਮਾ, ਜੋ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ — ਪਾਂਡਵ, ਕੁੰਤੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ — ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: “ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਧੂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ, ਤੁਰੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ: “ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਵੱਡੇ ਸਾਧੂ ਜੀ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ ਬਚ ਗਈ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਰੀਰਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।” ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਠਾਇਆ ਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਆਦਿ ਸੰਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਪੀੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ?” ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ ਜੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਲਈ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ, ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ — ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਪਾਪ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਾਧੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਗਈ। “ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਰੀਕਾ — ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।” ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਚਕ੍ਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਉਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ? ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਡੀ ਹੈ।” ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਥੇ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਝੀਲ, ਕੰਬਲਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਸਰਪ ਬਹੁਮੂਲਕਾ — ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਉਸ ਵਟ (ਬੋਹੜ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਜਗਤ, ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ-ਜੇਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਨਾਮ ਲੈਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਚੁਕਣ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੋਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦਵਾਰ ਤੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਦੂਰੋਂ ਵੀ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ — ਜੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਵੇ — ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ, ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਗਊਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ — ਉਹ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵੱਸ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਭਾਗਵਤੀ ਯਮੁਨਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਥੇ, ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਦੇ ਉਪਾਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੱਸੇ।