ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੁਹਿਆ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਚਿਤਰਰਥ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲਾ ਰਸ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਨਾਟ੍ਯਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਰਰੁਚਿ ਦੁਹਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਮਹਾਨ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੁਹੀਆਂ, ਹਿਮਾਵਤ ਵੱਛਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੀ ਭਾਂਡਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਹਿਣੀਆਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਰਸ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਂਡਾ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ-ਭਰਪੂਰ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਰੁੱਖ ਵੱਛਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਦੁਹਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਸੀ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗਰੀਬ, ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਥੁ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਫ਼ਤ ਜਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ। ਨਾ ਹੀ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਨਿਆ, ਉਹੀ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਥੁ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਥਿਵੀ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ, “ਹੇ ਸੂਤ! ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।” ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ: ਸੰਜਨਾ, ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ। ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰੈਵਤ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਨੇ ਰੇਵਤ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਜੁੜਵਾ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ। ਸੰਜਨਾ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਤਪਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਦ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਰੀ ‘ਛਾਇਆ’ ਦਾ ਸ੍ਰਿਜਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕਰਦੀ ਹੋ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਧਰਮਪਤਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ, ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਸੰਜਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁ ਵਰਗਾ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਵਰਣੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਨੀ, ਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਟੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ: “ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੈਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪੀਵ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਵੇ।” ਯਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਮਾਤਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਨੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।” ਯਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਉਹ ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਟਲ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਫਿਰ, ਮੁਰਗੇ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਵੇ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਕਰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ। ਉਸ ਨੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਮ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ, ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਜਾਣ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਸਹਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਤਦ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾ ਪਛਾਣੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਜਨਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿਆਂਗਾ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮਨੋਹਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਵੀ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।