ਇਹ ਕਥਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੁਜ ਤੇ ਨਮਕ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮ ਵਰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਵਰਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਰਤ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਸਠ (60) ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਮਨੁਵੰਤਰੀਆਂ ਤੱਕ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਤ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਫਿਰ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਨਿਯਮਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੌਕਠ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਹੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ।” ਹਵਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਨੰਦਿਨੀ, ਨਲਿਨੀ, ਦਕ੍ਸ਼ਾ, ਪૃਥਵੀ, ਵਿਹਗਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਾਇਆ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਹਨ। ਤੂੰ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਾ, ਜਾਹਨਵੀ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਭ ਨਾਂ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਜੋੜ ਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਰੌਂਦਿਆ, ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ। ਤੂੰ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਠਾਈ ਗਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਆਉਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਸਾਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ, ਤੈਥੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੂੰ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਸਾਫ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਲ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਅਸੁਰ, ਭਿਆਨਕ ਸੱਪ, ਸੁਪਰਣ, ਰੁੱਖ, ਗਿੱਟ, ਪੰਛੀ, ਜੋ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਨਕ, ਸਨੰਦ, ਸਨਾਤਨ, ਕਪਿਲ, ਆਸੁਰੀ, ਵੋਢੁ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨੇਊ ਅਪਸਵ੍ਯ ਤੇ ਫਿਰ ਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ, ਸੱਜਾ ਘੁੱਟ ਜਮੀਨ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਗਨਿਸ਼੍ਵਾਤ, ਸੌਮ੍ਯ, ਹਵਿਸ਼੍ਮਤ ਤੇ ਉਸ਼੍ਮਾਪਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਆਦਿ, ਵਾਜ੍ਯਪਾ ਆਦਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਲ ਦੇ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਧਰਮਰਾਜ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਅੰਤਕ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ, ਕਾਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਔਦੁੰਬਰ, ਦਧਨ, ਨੀਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ, ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਭਾ ਫੜ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਾਤਾਮਾ ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤੇ ਗੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਚੌਂਕ ਤੇ ਕਮਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਟੂਟ ਚੌਲ, ਫੁੱਲ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਰਘ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਂ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। "ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੁਖ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਿਕ, ਦਿਵ੍ਯ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਮਲ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਕੁੰਡਲ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਾਏ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਤ੍ਯ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਭਾਸਕਰ।" "ਦਿਵਾਕਰ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਤਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੁਯੋਧਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ, ਬੈਠਾ ਸੀ। "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਰ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।