ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸਾਰੇ ਨੇਕ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਦਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੁਝ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਘੱਟ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਰਾਣੀ ਮਿਲੀ, ਇਹ ਕਮਲ-ਮੰਦਰ ਵੀ ਰਚੀਤਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਮਲ-ਮੰਦਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਰੋੜਾਂ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ—ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਰਾਣੀ ਕਰਕੇ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਕਿਸ ਸੁਭ ਵਿਅਪਾਰ ਦੇ ਕਰਕੇ ਮਿਲੇ ਹਨ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਅਸਧਾਰਣ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਗੰਦੇ ਸੱਪ ਸਨ, ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਿਓ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਤਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਵਾਂਗ ਸੀ।” “ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ, ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਨਾ ਅਨਾਜ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਮਾਸ।” “ਇਕ ਦਿਨ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਕੰਢੇ ਚਿੱਬੜੇ ਸਨ। ਤੂੰ ਉਥੋਂ ਕਈ ਕਮਲ ਤੋੜ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਗਿਆ।” “ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਧੁਨੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਗਏ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੇਖੀ। ਉਥੇ, ਅਨੰਗਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਵੈਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲਾਵਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਗੁਰਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਬਿਸਤਰ ਸਜਾਇਆ ਤੇ ਹਰਿ (ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼) ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਾਮਨਾ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।” “ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਿਆ, ‘ਇਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਸਜਾਵਾਂ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗ ਪਈ। ਤੁਸੀਂ ਲਾਵਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਅਨੰਗਵਤੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਖੰਘੀਆਂ ਕਪੜੇ ਦਿਨਾ ਲਈ ਆਖਿਆ।” “ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਏ, ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਅਨੰਗਵਤੀ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਖਾਓ, ਹੇ ਰਾਜਨ।’ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਅੱਜ ਇਸ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।’” “ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਪੀ ਰਹੇ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਇਸ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਜਾਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਗ ਕੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ; ਸਵੇਰੇ, ਲਾਵਣ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬਿਸਤਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” “ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬਾਰ੍ਹ ਪਿੰਡ, ਗਾਈਆਂ ਤੇ ਬੱਚੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿਤੇ। ਭੋਜਨ ਦੋਸਤਾਂ, ਸਾਥੀਆਂ, ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਭੀ ਸਨ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਏ।” “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੇਰੀ ਪਿਛਲੀ ਜਨਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਮੰਦਰ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਵ-ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੋੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਏ।” “ਉਹ ਅਨੰਗਵਤੀ ਹੁਣ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸਹਪਤਨੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕਮਲ-ਮੰਦਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰੋ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਵਾਹਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਵਰਤ ਅਟੁੱਟ ਰੱਖੋ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਬਾਰ੍ਹ ਦਿਨ ਤੱਕ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਧਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਛਲ ਨਾ ਕਰੋ; ਕੇਸ਼ਵ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਸ਼্ঠੀ ਵਰਤ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਲ ਭਰ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਗਾਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਕਪੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਤ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ। ਜੋ ਕੋਈ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਾਂਡ ਤੇ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨੀਲਾ ਕਮਲ, ਚੀਨੀ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਂਡ ਸਮੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਚਲ ਵਰਤ ਹੈ। ਆਸ਼ਾੜ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਚੋਆ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਕੇ, ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਤੇ ਪਾਨੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਗੌਰੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ,’ ਉਹ ਗੌਰੀ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਸ਼ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੇਰਸ ਨੂੰ, ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਲੰਮਾ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਗੰਨੇ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ,’ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਮ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗੁਥੀ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ।