ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਵਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਮੇੜ ਸਿਰਫ ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਹੋਰ ਦੋ ਮੇੜਾਂ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮੇੜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਨ-ਚੌਕ ਉੱਤੇ ਕੰਧ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ। ਇੱਥੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਆਪਾਰ, ਵਾਧੂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੁੜ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਗਰੁੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਮਨ ਰਾਗ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਾਹਨ ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੋ।" ਪਿਛਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਲੱਕੜ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘਿਉ ਦੀ ਧਾਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਵਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੰਜੀਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ, ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਰਹਿਤ ਚਮਚੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਘਿਉ ਦੀ ਧਾਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਡਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੂਕਤ, ਵੱਡਾ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਸਾਮਨ ਭੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਗਲ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੌ-ਗ੍ਰਹ ਹਵਨ ਲਈ ਚਾਰ ਵੈਦ-ਪਾਰੰਗਤ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੰਡਿਤ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਹਵਨ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਵੀ ਸਾਫ-ਚਿੱਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪੰਡਿਤ ਕਾਫੀ ਹਨ। ਲੱਖ ਹਵਨ ਲਈ ਦਸ ਜਾਂ ਅੱਠ, ਜਾਂ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਨਿਰਵੈਰ ਪੰਡਿਤ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਲੱਖ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਨੌ-ਗ੍ਰਹ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਕੰਨ ਫੁੱਲ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਮੰਗਲ-ਸੂਤਰ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਅਧੂਰੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹਵਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਆਪਾਰ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਦਾਨ ਦੀ ਘਾਟ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ; ਇਸ ਲਈ, ਅਧੂਰੇ ਦਾਨ ਵਾਲਾ ਹਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਘੱਟ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਲੱਖ ਹਵਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਾਟ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ, ਜਾਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ; ਜੇ ਘੱਟ ਧਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਵਧੀਆ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੱਖ ਹਵਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਲੱਖ ਹਵਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸੂ, ਆਦਿਤਿਆ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੱਠ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲੱਖ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਤਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪਤੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੱਖਮੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਮੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕੋਟੀ-ਹੋਮ ਲੱਖ-ਹੋਮ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਯਤਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਫਲ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗ੍ਰਹ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਹਨ ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਹਵਨ, ਕੁੰਡ ਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਵਨ-ਚੌਕ, ਮੰਡਪ ਤੇ ਅਗਨੀਕੁੰਡ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਟੀ-ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਕੁੰਡ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਮਾ, ਚੌਕੋਰ, ਦੋ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਮੁਖ ਖੋਲ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਬੰਦੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਬੰਦੀ ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਉੱਚੀ, ਦੂਜੀ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਉੱਚੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਚੌੜੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਨੀ ਇਕ ਬਾਹੁ ਲੰਮੀ, ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਚੌੜੀ, ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੱਛੂਏ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੋ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਉੱਚੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਥੀ ਦੀ ਥੂਹ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਤੇ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਅਗਨੀਕੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਯੋਨੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਂ, ਇਹ ਪੀਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਟੀ-ਹੋਮ ਦਾ ਚੌਕ ਚਾਰ ਬਾਹੂ ਲੰਮਾ, ਚੌਕੋਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੇੜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਮੇੜਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਚੌਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਲੰਮਾ ਤੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਹਵ੍ਰਿਚ ਵੈਦਿਕ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਪੱਛਮ ਤੇ ਸਾਮਵੇਦ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ ਦੇ ਅੱਠ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਵੀਦਵਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ ਪੰਡਿਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਪੜੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਲੇਪ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਵ੍ਰਿਚ ਪੰਡਿਤ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਤ੍ਰੀ-ਸੂਕਤ, ਰੌਦ੍ਰ, ਪਵਮਾਨ, ਸੁਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਕਤ, ਸ਼ਾਕ੍ਰ, ਸੌਮਯ, ਕੌਸ਼ਮਾਂਡ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਕਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਂਦੋਗ ਪੰਡਿਤ ਸੁਪਰਨ, ਵੈਰਾਜ, ਆਗਨੇਯ, ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ, ਜੇਠਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਅਥਰਵਵੇਦ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੌਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਾਕੁਨਕ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਯ ਸੂਕਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਹਵਨ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਵਿਧਿ ਨਾਲ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।