ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤੀ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਲੇਖਾ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਰਿਭਾ ਆਦਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਗਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਰੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਕਸ਼ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਯੋਗੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦੇਵਗਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ, ਵਸੁ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਆਦਿਕ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾਨ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਕਾਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਉਥੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ, ਯਵਸਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਵਸ਼ਟੀ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ, ਚਰਿਸ਼ਨੁ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ, ਸੁਮਤੀ ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਵਰਣਿ ਮਨੁ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਰੌਚਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ। ਹੋਰ ਮਨੁਆਂ ਦੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁਚਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੌਚਯ ਨਾਮਕ ਮਨੁ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਭੂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੌਤਯਾ ਵੀ ਮਨੁ ਬਣੇਗਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੁਸਾਵਰਣਿ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਤ, ਰਿਤਧਾਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਵੀ ਮਨੁ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਜੁੜਦੀ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਮਿਲਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ 'ਗਉ' ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸੂਤ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਦੀ ਧੀ ਸੁਦੁਰਮੁਖਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੇਣ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਅਧਰਮੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ। ਉਸ ਮਥਣ ਤੋਂ ਮਲੇਛ ਜਾਤੀਆਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਚਮਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਜੰਮੇ। ਪਿਉ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧਰਮੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਸੀ, ਗਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੀ ਪ੍ਰਿਥੁ, ਜੋ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜ ਅਪਾਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਯਜ੍ਯ, ਨਾ ਧਰਮ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਾੜਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਭੱਜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਲਈ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੇ ਦੇ।" ਧਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨੁ ਨੂੰ ਬੱਛੜਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੁੱਧਿਆ। ਉਹ ਅਹਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਬੱਛੜਾ ਬਣਾਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ, ਪਾਤ੍ਰ ਵੈਦ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਸਾਰ ਤਪ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ, ਉਥੇ ਮਿਤ੍ਰਾ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੱਛੜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਦਾਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਪਾਤ੍ਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਸੀ। ਅੰਤਕਾ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ, ਯਮ ਬੱਛੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਸਵਧਾ ਸੀ। ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਲੌਕੀ ਪਾਤ੍ਰ ਸੀ, ਤਕਸ਼ਕ ਬੱਛੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਹੋਈ। ਉਥੇ ਪਾਤ੍ਰ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਵਿਰੋਚਨ (ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਬੱਛੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੁਇਮੂੜਧਾ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲੁਕ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ, ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਬੱਛੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਾਤ੍ਰ ਕੱਚਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਸੁਮਾਲੀ ਦੁੱਧਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਸੀ, ਤੇ ਬੱਛੜਾ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਜਾਤਿ, ਹਰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਉਹ 'ਗਉ' — ਦਾਤਰੀ ਮਾਂ — ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।