ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਯਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਆਗਨਿਬਾਹੁ, ਸਹਾ, ਸਵਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਸਥਿਤ ਸਨ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵਸੁ—ਇਹ ਦਸ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ; ਇਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਨੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਏ—ਨਭ, ਨਭਸਯ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਨਵ—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਦੱਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਯਵਨ, ਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਕਸ਼ਯਪ, ਔਰਵ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹਸਤਿੰਦ੍ਰ, ਸੁਕ੍ਰਤ, ਮੂਰਤੀ, ਆਪਾ, ਜੋਤਿਰਯ, ਸਮਯਾ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਅਗਲਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਨਾਮਕ ਮਨੁ ਨੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਏ—ਈਸ਼, ਊਰਜਾ, ਤਰਜਾ, ਸ਼ੁਚੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮਧੂ, ਮਾਧਵ, ਨਭਸਯ, ਨਭ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਭਾਵਨ ਦੇਵਤਾ ਉਥੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਕੁਰੁੰਡੀ, ਦਾਲਭਿਆ, ਸ਼ੰਗਾ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ, ਸ਼ਿਵ, ਸੀਤਾ, ਸਸਮਿਤਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਯੋਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਤਾਮਸਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਕਵੀ, ਪ੍ਰਥੁ, ਅਗਨੀ, ਅਕਪੀ, ਕਪੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਜਲਪਧੀ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਾ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਧਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਲਮਸ਼ਾ, ਧਨਵੀ, ਤਪੋਮੂਲ, ਤਪੋਧਨ, ਤਪੋਰਤੀ, ਤਪਸਿਆ, ਤਪੋਦ੍ਯੁਤੀ, ਪਰੰਤਪਾ—ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ। ਤਪੋਭਾਗੀ, ਤਪੋਯੋਗੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟੀਸ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ—ਇਹ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਤਾਮਸਾ ਦੇ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਰੈਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਦੇਵਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ, ਪਰਜਨਿਆ, ਸੋਮਪਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਰੋਮ ਅਤੇ ਸਪਤਾਸ਼ਵ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਆਭੂਤਰਜਸ ਦੇਵਤਾ ਉਥੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਅਰੁਣ, ਸੱਚ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਨਵਾਨ ਹਵ੍ਯ, ਕਪੀ, ਯੁਕਤ, ਨਿਰੁਤਸੁਕ, ਸਤ੍ਵ, ਨਿਰਮੋਹ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ। ਗੁਣ, ਵੀਰਤਾ, ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਰੈਵਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸਹਿਸ਼ਣੁ, ਨਾਦਾ ਆਦਿ—ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇਵਾਂ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤੀ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਲੇਖਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਰਭੁ ਅਤੇ ਰਭਾ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਰੂਰੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਨਾਮ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਦੱਸੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਤ੍ਰੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕਸ਼ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਭਰਦਵਾਜ ਯੋਗੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਬਲੀ—ਜਮਦਗਨੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਯ, ਵਿਸ਼ਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ, ਵਸੁ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਆਦਿਤ—ਇਹ ਸੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅਸ਼ਵਠਾਮਨ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਰਾਮ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਯਵਸਾ ਸੋਨਾ, ਵਸ਼ਟੀਰ ਵੀ, ਚਰਿਸ਼ਣੁ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ, ਸੁਮਤੀ ਧਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ। ਸਾਵਰਣਿ ਮਨੁ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਰੌਚਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਆਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਚਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੌਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਨੁ ਬਣੇਗਾ; ਭੂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੌਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਨੁ ਬਣੇਗਾ। ਫਿਰ, ਮੇਰੁਸਾਵਰਣਿ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਨੁ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਤਾ, ਰਤਧਾਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਵੀ। ਇਹ ਮਨੁ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ, ਲਗਭਗ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ—ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰਣਗੇ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਭੋਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਨ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਮਿਲਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ 'ਗਉ' ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸੁਤ ਜੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅੰਗਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੀ ਧੀ ਸੁਦੁਰਮੁਖਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।