ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਲੇਖ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗਉ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਨੀ ਪੀ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਲੈਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਲਦ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਗੰਨੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਖੱਟ, ਪੂਰੀ ਚਾਦਰ-ਤਕੀਆ ਸਮੇਤ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵੇਦ-ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਉਹ ਤਾਮੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤ ਤਿਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਲਦ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਇਸ ਸਭ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।’’ ਜੋ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਜਥਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਜਥਾ-ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸਪਤਮੀ ਐਸਾ ਉਪਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸੌ ਗਰਭ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ—even ਇਕ ਪਲ ਲਈ—ਉਹ ਇਸੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸਪਤਮੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: ‘‘ਹੇ ਦੁੱਖ-ਹਰਤਾ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਂ ਭਵ-ਭੈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤਾ ਦੇ ਸਕੇ?’’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ‘‘ਇਹ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਤਿ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਪਰ, ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ, ਜੋ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਹੱਸ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ।’’ ਇਹ ਹੈ ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਜੋ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤਿੱਥ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ। ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਿੱਥ ਨੂੰ, ਕੇਸ਼ਵ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਕਿ ‘‘ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਪਾਲ ਕੇ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਗਵ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਜਲ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੰਘਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਮੱਧ-ਦੇਵ, ਦਾਮੋਦਰ, ਵਾਮਨ, ਹਰਿ, ਮਾਧਵ, ਪਦਮਨਾਭ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਦੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਫਲ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥੰਡਿਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੌਕੋਰ, ਇੱਕ ਰਤਨੀ ਦੀ ਮਾਪ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤਿੰਨ ਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਬੰਧ ਇਕ ਉਂਗਲ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਦੋ ਉਂਗਲ ਚੌੜੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਸਥੰਡਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕੰਧ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਉੱਚੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆਈ ਰੇਤ ਨਾਲ, ਸੁਪਣੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸੁਪਣੀ ਨੂੰ ਸਥੰਡਿਲੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘‘ਦੇਵੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਪੋਸ਼ਣ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਵਰਖਾ, ਆਨੰਦ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਤਤ ਨਮਸਕਾਰ’’ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘‘ਹੇ ਵਿਸ਼ੋਕਾ! ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਓ; ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਪੱਤਾ ਲਿਆਵੇ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਿਆਵੇ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸੁਪਣੀ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਫਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਭਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਜਾਗਰਣ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਸੋ ਕੇ, ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਲਟਾਏ ਹੋਏ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਲ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਨਾਲ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਜੋੜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਵਿਛੌਣਾ, ਗੁੜ, ਗਾਂ, ਚਾਦਰ, ਤਕੀਆ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਓੜਣੀ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਸੌੰਦਰ्य, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤਤਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹੇ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਦੈਵੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕੇਸ਼ਵ ਵੱਲ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।’’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਮਪੱਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਛੌਣਾ, ਮਿੱਠੀ ਗਾਂ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸੁਪਣੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ, ਕਰਾਵੇਂ, ਬਾਣ, ਨ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਕੇਸਰ, ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੁਵਾਰ, ਚੰਬੇਲੀ, ਸੁਗੰਧੀ ਪਾਟਲਾ, ਕਦੰਬ, ਕੁਬਜਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਮਿੱਠੀ ਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੋ: ਕਿਹੜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?’’ ਇਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਿੱਠੀ ਗਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪ ਕੇ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਦਰਭਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੋਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।