ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ ਗਾਂ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਗਾਂ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਨ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਤਿੰਨ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ, ਰਾਜ-ਕੁਲ ਨਾਲ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਮੁਕਟਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਖੂਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰੋਹਿਨੀ-ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ਯਨਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਖਸ਼ਤ੍ਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵਿਆ ਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਅਪਿਆਯਸ੍ਵ’ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਅਠ ਸੌ ਵਾਰੀ ਜਾਪ ਕਰੇ। ਇਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਅਧਰਮਕ ਬੋਲ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਵਿਣੂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਜਾਪ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸੋਮਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਘੁਟਨਿਆਂ, ਪਿੰਡਿਆਂ, ਦੋ ਥੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਲੋਦਰਾ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਅਨੰਤਬਾਹਵਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਦੀ ਕਮਰ, ਅਮ੍ਰਿਤੋਦਰਾ ਪੇਟ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਚਿਹਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੰਦ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਸਕਾਨ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਜੋਂ ਆਦਰ ਕਰੇ। ਨੱਕ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ, ਭੰਵਾਂ ਤੇ ਦੋ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦੂ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗਾ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੋ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਵਜੋਂ, ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਮੁਕਟਧਾਰੀ, ਮੁਰਾਰੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਲੋਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਰੋਹਿਨੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ, ਭੋਗ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੋ ਕੇ, ਉਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਤੇ ਯਜਨ ਭੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਗਾਂ ਦਾ ਮੂਤਰ ਚੱਖੇ, ਮਾਸ ਤੇ ਨਮਕ ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ, ਅਠ ਜਾਂ ਵੀਹ ਗਲੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੇ। ਕਦੰਬ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ, ਕੇਤਕਾ, ਚੰਬਾ, ਜਲ-ਕਮਲ, ਸੌ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਅਮਲਾਨ, ਕੁਬਜਾ, ਸਿੰਦੁਵਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ, ਚਿੱਟਾ ਮੱਲਿਕਾ, ਕਰਵੀਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ, ਚੰਪਕਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਫੁੱਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਸ਼ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ; ਜਿਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਰੇ ਸਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦਰਪਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਗ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਨੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਵੇ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ, ਰੋਹਿਨੀ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਠ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਘੜੇ ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ, ਕੰਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤੇ ਚਾਵਲ, ਸਵੇਰੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਚਿੱਟੀ ਗਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ, ਕਪੜਾ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੰਖ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਗਹਣਿਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਨੀ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਵਿਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ। ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਸੱਤ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦਯੁਤ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹਿਲਾ ਜਾਂ ਰੋਹਿਨੀ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ਯਨਾ ਵਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਮਧੁਮਥਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਵੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਵਿਣੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ: “ਸਰੋਵਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਖੂਆਂ, ਜਲ-ਸੰਚੇਤ, ਤੇ ਕਮਲ-ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਥੇ ਕੌਣ ਪੂਜਾਰੀ ਹੋਣ, ਕਿਹੜਾ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਹੋਵੇ?” “ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਠੀਕ ਸਮਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ, ਥਾਂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਚ-ਸਚ ਦੱਸੋ।” ਵਿਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਤਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।” ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰायण ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਤਦ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਤਲਾਵ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਚਾਰ ਹਥ ਦੀ ਚੌਕਟ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੰਡਾਲ ਵੀ ਸੋਲੇ ਹਥ, ਚੌਕਟ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਇਕ ਹਥ ਚੌੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਖਾਈਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਨੌ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਪੰਜ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਖਾਈ ਇਕ ਵਿਅਾਪਕ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਯੋਨੀ (ਖੱਡਾ) ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਸੱਤ ਖਾਈਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਉੱਚੀਆਂ ਮਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਰੰਗ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਣ। ਪੰਡਾਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਜੋ ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਤੀ, ਪੂਜਾ, ਤੇ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਵੰਸ਼ ਵਾਧੂ, ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਚਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।