ਇਕ ਵਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਗਨੇਯ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਲੈੰਗ ਪੁਰਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਮਹਾਂ ਵਾਰਾਹ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁ ਅਤੇ ਕਲਪ ਸੰਬੰਧੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੀ ਗਾਂ ਘਰ-ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਧ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ 'ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਰਾਹ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮਾਂ, ਸ਼ਣਮੁਖ ਅਤੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸਕਾਂਦ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਇਕ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੀਨ ਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 'ਤੇ, ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਬਾਰੇ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਕੁਰਮ ਕਲਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਕੁਰਮ (ਕਛੂਆ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰਦੁਯਮਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਲਪ ਸੰਬੰਧੀ, ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੁਰਮ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੁਰਮ ਪੁਰਾਣਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਛੂਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉੱਤਰायण 'ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਮੱਛ (ਮਤਸਯ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੁ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੱਛ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਪੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਪਾਠ ਸਮੇਂ, ਉਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਪਲਬਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾ-ਕ੍ਰਿਤਿ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਥਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੌ ਅਰਬ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: ਪਦਮ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਸਿੰਘ ਪੁਰਾਣਾ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਨੰਦੀ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਂਬਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸੰਪੱਤਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਆਦਿਤਯ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਠਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਕਥਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਪੰਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸੂਰਜ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ, ਪ੍ਰਲੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹਰ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਲ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਤਵਿਕ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਰਾਜਸ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਆਗਨੀ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ; ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਰਚੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਮਹਾਂ ਰਾਮ ਕਥਾ, ਜੋ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਦ ਲਈ, ਫਿਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਲਈ, ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਲੱਖ ਪਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਪ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣਾ ਲੜੀ ਭਾਗ-ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਯਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਰਤਬਾਂ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਦਰਸਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।