ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰਖਿਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਘਨ ਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਇੰਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੇਠ ਆਏ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਪਾਕ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਜੀ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਕਿਵੇਂ ਯਜਨ ਤੇ ਮੁੜ ਆਏ ਹੋ?” ਉਹ ਭੈਬੀਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਚਲੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਈਏ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, “ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਦੈਤਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਓ, ਜਲਦੀ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਈਏ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਓ, ਜੋ ਬਚ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਭੇਜੀਏ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂਟ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਕੋਲ ਭੱਜੇ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹਟਾ ਲਈ। ਹੁਣ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਬਿਨਾ ਡਰੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਕਾਵ੍ਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਾਮਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਏ। ਬਲੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਜੰਭ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਿਰੋਚਨ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਵੱਡੇ ਅਸੁਰ ਬਾਰਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਾਏ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਅਜੈ ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਂਗੇ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਵਾਂਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਬਕਰੀਆਂ ਦੀ ਛਾਲ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲਾਗੇ ਰਹੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਦਾਨਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਤੇ ਰਹੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਕਾਵ੍ਯ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ।” ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਲਟਾ ਲਟਕ ਕੇ, ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾ ਕੇ ਤਪ ਕਰ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।” ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੇ ਅਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਾਂਗਾ।” ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕੁੰਡਧਾਰਾ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਉਥੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਪਸ਼ਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਦੇਵਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਜਦ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਸਾਡਾ ਆਚਾਰਯ ਵਰਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆ ਗਏ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਬਿਨਾ ਆਚਾਰਯ ਦੇ, ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਾ ਕੇ, ਨਿਰਕਰਮ ਤੇ ਨਿਰਧਨ ਖੜੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ। ਆਓ, ਲੜਾਈ ਬਿਨਾ, ਕਾਵ੍ਯਮਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਲਈਏ। ਆਓ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰ ਲਈਏ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਆਚਾਰਯ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗ ਕਰਾਂਗੇ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਾਵ੍ਯਮਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਡਰੋ ਨਾ, ਡਰੋ ਨਾ—ਹੇ ਦਾਨਵੋ, ਜਦ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਨਾ ਤਾਕਤ ਵੇਖੀ, ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਦਰ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਨ ਤਪ ਤੇ ਜੋਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਅਸ਼ਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਰੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਈ।