ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਖੂਨ, ਵੀਰਜ ਅਤੇ ਪੌਲਣ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗੂਰ ਰੁੱਖਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਚੌਪਾਏ ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ—ਸਭ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਅੰਗੂਰ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਰਜ ਅਤੇ ਪੌਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਆਪਣਾ ਵਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਗੂਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਪੁੱਤਰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਤਸਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਊਰਜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵਾਂ ਗਰਭ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ। ਕੀੜੇ ਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਪਾਏ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—all ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ?” ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਤਪस्या ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਤਪस्या, ਦਾਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਲਾਜ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਸਭ ਤਪस्या ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਵੇੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਚਾਰ ਕਰਮ—ਯਜ, ਮੌਨ, ਪਾਠ, ਅਤੇ ਦਾਨ—ਜੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਆਦਰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਤਕਾਰੀ ਹੈ। ‘ਦਿਓ’, ‘ਯਜ ਕਰੋ’, ‘ਪਾਠ ਕਰੋ’, ‘ਸੁਣੋ’—ਇਹ ਡਰ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਆਸਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਆਦਰ ਨਾਲ—ਉਸ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਸਥ, ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਆਖਰੀ ਸੋਦਾ ਹੈ, ਨਰਮ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਸਥਿਰ, ਚੌਕਸ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਗ੍ਰਹਸਥ ਜੋ ਧਰਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉੱਚੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਭਿਖਾਰੀ ਜੋ ਕਸਬਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਫਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜੋ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਦਸ ਪਿੱਛਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਯਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਕਿੰਨੇ ਮੌਨ ਦੇ ਵਰਤ ਹਨ, ਦੱਸੋ?” ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀ ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਭਿਖਾਰੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਪੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲੋੜੀਦਾ ਖਾਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਮੌਨ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਕੌਣ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਸਾਫ, ਨਖ ਕੱਟੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਸਜਾਇਆ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?” “ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਤਪस्या ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਘਟੇ ਹੋਏ, ਦੁਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਗ੍ਰਹਸਥ-ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜੋ ਗ੍ਰਹਸਥ-ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂ ਅੰਗ-ਵਿਕਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਪस्या ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਲਾਭ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਨਮ, ਕਰਮ, ਉੱਚੀ ਆਤਮ-ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।