ਜਦੋਂ ਕਾਵ્ય ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹੀਂ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪੁੱਤ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ—ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਨ ਦੀ ਧੀ, ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹਾਂ।’ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਕਰਕਸ਼ ਤੇ ਤੀਖੀ ਬੋਲੀ ਕਹੀ, ‘ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।’ ਫਿਰ, ਮਾਣ ਨਾਲ, ‘ਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਗਦੀ ਨਹੀਂ।’ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਵਾਂਗੀ।’ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਨ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਰਾਜਾ ਆਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਅਕਲਪਨੀਯ। ਫਿਰ ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ‘ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਕਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਰਥੀ ਹੈ।’ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ‘ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹੋਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਫੀ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਰਦ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਹੈ।’ ਕਾਵ੍ਯ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਬੱਚੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਬੇਸਮਝ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ, ਪੁੱਤ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ; ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਮਾੜੀ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਚਾਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਚਲਨ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਉਹ ਤੀਖੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਪੁੱਤ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਗਵਾ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।’ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਵ੍ਯ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਧਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੀ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੌਤਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਅੰਦਰ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਚ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਅਣਉਚਿਤ ਸੀ।’ ਕਾਵ੍ਯ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘ਸੁਣ ਲੈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੈਤ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਭਾਰਗਵ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ, ਨਾ ਝੂਠ; ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ। ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ।’ ਕਾਵ੍ਯ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਅਸੁਰੋ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।’ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਦੇਵਯਾਨੀ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਇੰਦਰ ਲਈ।’ ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਹਾਥੀ, ਰਥ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਯਾਨੀ ਰਾਜੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਚਾਰਜੀ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਤੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।’ ਦੇਵਯਾਨੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਰਾਜਾ ਆਪ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਵੇ।’ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪर्वਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੰਗੇਗੀ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ।’ ਦੇਵਯਾਨੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ ਮੇਰੀ ਦਾਸੀ ਬਣੇ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇ।’ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘ਉਠ, ਦਾਈ, ਜਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਲਿਆ; ਦੇਵਯਾਨੀ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।’ ਦਾਈ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘ਉਠ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਠਾ, ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਸੁਖ ਵਧਾ।