ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਚੋ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਇੱਕ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਾਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਜਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਆਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੌ ਦੇਵਤਿਆ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਮਨੁ। ਉਹ ਮਨੁ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਨੁ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੈਰਾਜਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਨੁ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੱਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਤਤਮ ਆਦਿ, ਉਹ ਸਭ ਹੋਏ; ਹੁਣ ਤੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ? ਅਤੇ, ਇਹ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਦੇਵੀਕ ਗੁਣ ਰਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੇਵੀਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਵੀਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਉਚਿਤ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਚੌਂਹ-ਮੁੰਹ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਗਾਯਤਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਾਕਾਰ, ਉਹ ਜੋੜਾ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਹਨ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਪ ਛਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਗਾਯਤਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। "ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਜਲਦੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਚੌਂਹ-ਮੁੰਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਮਾਣ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ, ਔਰਤ ਜਾਂ ਮਰਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮਨ ਉਤਾਵਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏਗਾ ਅਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ; ਫਿਰ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇਂਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗੇਂਗਾ; ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਵਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏਂਗਾ। ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਇਹ ਯਾਦਵ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਜਨਮੇ? ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।" ਗਾਯਤਰੀ, ਜੋ ਅੱਧੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਸੌ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੁਖ, ਮਨ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਜਣੇ। ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਗਿਆਨੀ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਰਚਿਆ। ਧਨਵੰਤ ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ, ਬੱਦਲ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਧਨੁਸ਼, ਅਤੇ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਜਨਯਾ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਧਿਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਖ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਕਰੋੜ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਵਾਮਾ ਨੇ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਥੰਮ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਨੁ ਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਨੰਤਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।