ଆତ୍ମରୂପପ୍ରକାଶେନ ତମସା ସଂଵୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ ମନଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକମାଧାଯ ଯତ୍ର ତତ୍ସତ୍ଯମାସତ
ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାଇଲେ; ଶୁଦ୍ଧ ମନକୁ ଦେଇ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଅଛି, ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭୂତଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା ରହସ୍ଯାରଣ୍ଯକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯଚ୍ଚୌପନିଷଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଥିଲେ, ଏହି ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ମନେ ପକାଯାଏ।
ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଯତ୍ପରଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ଯଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ ଏଷ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ; ଯାହାକୁ ପରମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞକରା ଵିପ୍ରା ଯେ ଚର୍ତ୍ଵିଜ ଇତି ସ୍ମୃତାଃ ଅସ୍ମାଦେଵ ପୁରା ଭୂତା ଯଜ୍ଞେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତଥା
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆରମ୍ଭରୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏବେ ଶୁଣ, ସେମାନେ କିପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଆସିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ ଉଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ସାମଗମ୍ ହୋତାରମପି ଚାଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ବାହୁଭ୍ଯାମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ସାମଗ ଉଚ୍ଚାରକାରୀ, ହୋତା ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି ପ୍ରସ୍ତୋତାରଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ତୌ ମିତ୍ରାଵରୁଣୌ ପୃଷ୍ଠାତ୍ ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତାରମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଜାରୀ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୋତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୃଷ୍ଠରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଏବଂ ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତାକୁ ମଧ୍ୟ।
ଉଦରାତ୍ପ୍ରତିହର୍ତାରଂ ପୋତାରଂ ଚୈଵ ପାର୍ଥିଵ ଅଚ୍ଛାଵାକମଥୋରୁଭ୍ଯାଂ ନେଷ୍ଟାରଂ ଚୈଵ ପାର୍ଥିଵ
ପେଟରୁ ପ୍ରତିହର୍ତା ଏବଂ ପୋତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ରାଜା; ଉରୁରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ିରୁ ନେଷ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ପାଣିଭ୍ଯାମଥ ଚାଗ୍ନୀଧ୍ରଂ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ଚ ଜାନୁତଃ ଗ୍ରାଵସ୍ତୁତଂ ତୁ ପାଦାଭ୍ଯାମ୍ ଉନ୍ନେତାରଂ ଚ ଯାଜୁଷମ୍
ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ ଗୁଡ଼ିରୁ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପାଦରୁ ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଏବଂ ଯଜୁର୍ବେଦର ଉନ୍ନେତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଏଵମେଵୈଷ ଭଗଵାନ୍ ଷୋଡଶୈଵ ଜଗତ୍ପତିଃ ପ୍ରଵକ୍ତୄନ୍ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାମ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଽସୃଜଦୁତ୍ତମାନ୍
ଏଭଳି ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଏହି ଷୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଚ୍ଚକଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଚାରକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତଦେଷ ଵୈ ଵେଦମଯଃ ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞସଂଜ୍ଞିତଃ ଵେଦାଶ୍ଚୈତନ୍ମଯାଃ ସର୍ଵେ ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦକ୍ରିଯାଃ
ଏହି ପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବେଦରେ ଗଠିତ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଏବଂ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛି।
ସ୍ଵପିତ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ଚୈଵ ଯଦାଶ୍ଚର୍ଯମଭୂତ୍ପୁରା ଶ୍ରୂଯତାଂ ତଦ୍ଯଥା ଵିପ୍ରା ମାର୍କଣ୍ଡେଯକୁତୂହଲମ୍
ଏବେ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏକା ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ଶୁଇଥିବା ସମୟରେ ଘଟିଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା, ଯାହା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କର କୁତୁହଳ ଜଗାଇଥିଲା।
ଗୀର୍ଣୋ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ କୁକ୍ଷାଵେଵ ମହାମୁନିଃ ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରାଯୁସ୍ ତସ୍ଯୈଵ ଵରତେଜସା
ଭଗବାନଙ୍କର ଗଭୀରରେ ବଡ଼ ଋଷି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜୀବନ ରଖିଲେ।
ଅଟଂସ୍ତୀର୍ଥପ୍ରସଙ୍ଗେନ ପୃଥିଵୀଂ ତୀର୍ଥଗୋଚରାମ୍ ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ଦେଵତାଯତନାନି ଚ
ସେ ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଲେ, ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସ ଦେଖିଲେ।
ଦେଶାନ୍ରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଚିତ୍ରାଣି ପୁରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ ଜପହୋମପରଃ ଶାନ୍ତସ୍ ତପୋ ଘୋରଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ସେ ବହୁ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ପୁରାତନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ; ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲଗ୍ନ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଶନୈର୍ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ ସ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଜାନୀତେ ଦେଵମାଯଯା
ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶନେ ଶନେ ମୁହଁରୁ ବାହାରିଲେ, ଦେବତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଆତ୍ମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯାପ୍ଯସ୍ଯ ଵଦନାଦ୍ ଏକାର୍ଣଵମଥୋ ଜଗତ୍ ସର୍ଵତସ୍ତମସାଚ୍ଛନ୍ନଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଽନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ
ମୁହଁରୁ ବାହାରି ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ଦେଖିଲେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ।
ତସ୍ଯୋତ୍ପନ୍ନଂ ଭଯଂ ତୀଵ୍ରଂ ସଂଶଯଶ୍ଚାତ୍ମଜୀଵିତେ ଦେଵଦର୍ଶନସଂହୃଷ୍ଟୋ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ
ତାଙ୍କର ମନରେ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆତ୍ମଜୀବନ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ହେଲା; ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଅତିଶୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
ଚିନ୍ତଯଞ୍ଜଲମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଵିଶଙ୍କିତଃ କିଂ ନୁ ସ୍ଯାନ୍ମମ ଚିନ୍ତେଯଂ ମୋହଃ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଅଞ୍ଜଳି ମୁହଁରେ ରଖି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ ଭାବିଲେ: 'ମୋ ପାଇଁ ଏହା କଣ? ଏହା ଭ୍ରମ ନା କି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରୁଛି?'
ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ଯତମୋ ଭାଵସ୍ ତେଷାଂ ସଂଭାଵିତୋ ମମ ନ ହୀଦୃଶଂ ଜଗତ୍କ୍ଲେଶମ୍ ଅଯୁକ୍ତଂ ସତ୍ଯମର୍ହତି
ମୁଁ ଭାବିଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ଭବ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରେ ଯଥାର୍ଥ ଏବଂ ଅନୁଚିତ, ଏହା କାହାରି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରାର୍କପଵନେ ନଷ୍ଟପର୍ଵତଭୂତଲେ କତମଃ ସ୍ଯାଦଯଂ ଲୋକ ଇତି ଚିନ୍ତାମଵସ୍ଥିତଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁରେ ହରାଇଗଲା, ପୃଥିବୀରୁ ପାହାଡ଼ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏହି ଲୋକ କେମିତି ହେବ? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇ ରହିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚାପି ପୁରୁଷଂ ସ୍ଵପନ୍ତଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍ ସଲିଲେ ଽର୍ଧମଥୋ ମଗ୍ନଂ ଜୀମୂତମିଵ ସାଗରେ
ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ପୁରୁଷ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼, ଜଳରେ ଅଧା ଶରୀର ଡୁବି ଶୁଇଁଛି, ସାଗରରେ ମେଘ ପରି।
ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜୋଭିର୍ ଗୋଯୁକ୍ତମିଵ ଭାସ୍କରମ୍ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ଜାଗ୍ରତମିଵ ଭାସନ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲେ, ଗୋଧାନ ପାଇଁ ଯୋକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ରାତିରେ ଜାଗି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ପରି।
ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିହାଯାତଃ କୋ ଭଵାନିତି ଵିସ୍ମଯାତ୍ ତଥୈଵ ସ ମୁନିଃ କୁକ୍ଷିଂ ପୁନରେଵ ପ୍ରଵେଶିତଃ
ବିସ୍ମୟରେ ଭାବିଲେ, 'କିଏ ଏଠାକୁ ଦେବତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି?' ଏବଂ ସେ ମୁନି ପୁନି କୁକ୍ଷିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ପୁନଃ କୁକ୍ଷିଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଽତିଵିସ୍ମଯଃ ତଥୈଵ ତୁ ପୁନର୍ଭୂଯୋ ଵିଜାନନ୍ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁନି କୁକ୍ଷିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅତି ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ, ତଥାପି ସେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପରି ଚିହ୍ନିଲେ।
ସ ତଥୈଵ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଯୋ ଧରାମଟତେ ପୁରା ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥଜଲୋପେତାଂ ଵିଵିଧାନ୍ଯାଶ୍ରମାଣି ଚ
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଜଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ରତୁଭିର୍ଯଜମାନାଶ୍ଚ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣାନ୍ ଅପଶ୍ଯଦ୍ଦେଵକୁକ୍ଷିସ୍ଥାନ୍ ଯାଜକାଞ୍ଛତଶୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଦେବତାର କୁକ୍ଷିରେ ରହୁଥିବା ଶତଶଃ ଦ୍ୱିଜ, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଯଜମାନ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ।
ସଦ୍ଵୃତ୍ତମାସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣପୂର୍ଵକାଃ ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାଶ୍ରମାଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମଯା ତଵ
ସମସ୍ତ ଜାତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଗୁଆଇରେ, ଭଲ ଆଚରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେପରି ଶୁଭ୍ର ରୂପେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା।
ଏଵଂ ଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ ଚରତଃ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ନ କୁକ୍ଷ୍ଯନ୍ତଃ ସମୀକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି, ଶତ ବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି, ଜ୍ଞାନୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ କୁକ୍ଷିରେ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ କଦାଚିଦଥ ଵୈ ପୁନର୍ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ ସୁପ୍ତଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଶାଖାଯାଂ ବାଲମେକଂ ନିରୈକ୍ଷତ
ତାପରେ, କେବେ ଏକ ସମୟରେ, ସେ ପୁନି ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଶାଖାରେ ଶୁଇଥିବା ଏକ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ।
ତଥୈଵୈକାର୍ଣଵଜଲେ ନୀହାରେଣାଵୃତାମ୍ବରେ ଅଵ୍ଯଗ୍ରଃ କ୍ରୀଡତେ ଲୋକେ ସର୍ଵଭୂତଵିଵର୍ଜିତେ
ସେଇ ଏକ ଜଳର ସାଗରରେ, ମିଷ୍ଟି ଆକାଶ ତଳେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତରେ ଶିଶୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଖେଳୁଥିଲା।