ଜିହ୍ଵା ରସଶ୍ଚ ସ୍ନେହଶ୍ଚ ସଂଶ୍ରିତାଃ ସଲିଲେ ଗୁଣାଃ ରୂପଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଵିପାକଶ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିରେଵାଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ଜିଭା, ରସ ଓ ତରଳତା, ଜଳରେ ଥିବା ଗୁଣ; ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପକ୍କା ହେବା, ଆଲୋକରେ ଥିବା ଗୁଣ; ସବୁ ଉପସାରି ନେଇଯାଏ।
ସ୍ପର୍ଶଃ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଚ ପଵନେ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ଖାନ୍ଯେଵ ଗଗନେ ସଂଶ୍ରିତା ଗୁଣାଃ
ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ ଓ ଚଳନ, ବାୟୁରେ ଥିବା ଗୁଣ; ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଖ, ଆକାଶରେ ଥିବା ଗୁଣ; ସବୁ ଉପସାରି ନେଇଯାଏ।
ଲୋକମାଯା ଭଗଵତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିନାଶିତା ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚେତି ଯଃ ଶ୍ରୁତଃ
ଭଗବାନ୍ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମାୟା, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଛି।
ତଂ ଵରେଣ୍ଯଂ ପରମେଷ୍ଠୀ ହୃଷୀକେଶମୁପାଶ୍ରିତଃ ତତୋ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଇଥିଲା; ତାପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ରଶ୍ମି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲା।
ଵାଯୁନାକ୍ରମ୍ଯମାଣାସୁ ଦ୍ରୁମଶାଖାସୁ ଚାଶ୍ରିତଃ ତେଷାଂ ସଂଘର୍ଷଣୋଦ୍ଭୂତଃ ପାଵକଃ ଶତଧା ଜ୍ଵଲନ୍
ପବନ ଦ୍ୱାରା ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକୁ ଆଘାତ କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଘସାଘସିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶତଧା ଜ୍ୱଳିଲା।
ଅଦହଚ୍ଚ ତଦା ସର୍ଵଂ ଵୃତଃ ସଂଵର୍ତକୋ ଽନଲଃ ସପର୍ଵତଦ୍ରୁମାନ୍ଗୁଲ୍ମାଂଲ୍ ଲତାଵଲ୍ଲୀସ୍ତୃଣାନି ଚ
ତାପରେ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତକୁ ଘେରି ରଖି, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଲତା, ବେଳ, ତୃଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଜଳାଇଦେଲା।
ଭସ୍ମୀକୃତ୍ଯ ତତଃ ସର୍ଵାଂଲ୍ ଲୋକାଂଲ୍ଲୋକଗୁରୁର୍ହରିଃ ଭୂଯୋ ନିର୍ଵାପଯାମାସ ଯୁଗାନ୍ତେନ ଚ କର୍ମଣା
ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବା ପରେ, ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ ହରି, ଯୁଗାନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ନିର୍ବାପିତ କଲେ।
ସହସ୍ରଵୃଷ୍ଟିଃ ଶତଧା ଭୂତ୍ଵା କୃଷ୍ଣୋ ମହାବଲଃ ଦିଵ୍ଯତୋଯେନ ହଵିଷା ତର୍ପଯାମାସ ମେଦିନୀମ୍
ତାପରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ହଜାର ଭାଗରେ ବର୍ଷା ହେଇ, ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମେଦିନୀକୁ ତୃପ୍ତ କଲେ।
ତତଃ କ୍ଷୀରନିକାଯେନ ସ୍ଵାଦୁନା ପରମାମ୍ଭସା ଶିଵେନ ପୁଣ୍ଯେନ ମହୀ ନିର୍ଵାଣମଗମତ୍ପରମ୍
ଏହା ପରେ, ଶୁଧ୍ଧ, ମଧୁର, ଶିବ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଧ ଭଳି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
ତେନ ରୋଧେନ ସଂଛନ୍ନା ପଯସାଂ ଵର୍ଷତୋ ଧରା ଏକାର୍ଣଵଜଲୀଭୂତା ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତା
ଏହି ପାଣିର ବନ୍ଧରେ ଭୂମି ଆବୃତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିନା, ଏକ ମହାସାଗରରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ମହାସତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯପି ଵିଭୁଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ଯମିତୌଜସମ୍ ନଷ୍ଟାର୍କପଵନାକାଶେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଜଗତି ସଂଵୃତେ
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଆବୃତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ଆକାଶ ଲୁଚିଗଲା।
ସଂଶୋଷମାତ୍ମନା କୃତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାନପି ଦେହିନଃ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ସଂପ୍ଲାଵ୍ଯ ଚ ତଥା ସ୍ଵପିତ୍ଯେକଃ ସନାତନଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୋଷି, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦହି ଓ ବିନାଶ କରି, ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଏକା ନିଦ୍ରା କରିଛନ୍ତି।
ପୌରାଣଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵପିତ୍ଯମିତଵିକ୍ରମଃ ଏକାର୍ଣଵଜଲଵ୍ଯାପୀ ଯୋଗୀ ଯୋଗମୁପାଶ୍ରିତଃ
ପୁରାତନ ରୂପ ଧରି, ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକା ଏକା ଜଳର ମହାସାଗରରେ ବ୍ୟାପି, ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି ଶୁଇଛନ୍ତି।
ଅନେକାନି ସହସ୍ରାଣି ଯୁଗାନ୍ଯେକାର୍ଣଵାମ୍ଭସି ନ ଚୈନଂ କଶ୍ଚିଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵେଦିତୁମର୍ହତି
ଏକା ମହାସାଗରର ଜଳରେ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରକାଶ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି।
କଶ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷୋ ନାମ କିଂଯୋଗଃ କଶ୍ଚ ଯୋଗଵାନ୍ ଅସୌ କିଯନ୍ତଂ କାଲଂ ଚ ଏକାର୍ଣଵଵିଧିଂ ପ୍ରଭୁଃ
ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ତାଙ୍କର ଯୋଗ କଣ, କିଏ ଯୋଗୀ, ଏବଂ ଭଗବାନ୍ କେତେ ସମୟ ଏକା ମହାସାଗରର ଅବସ୍ଥାକୁ ରଖନ୍ତି?
କରିଷ୍ଯତୀତି ଭଗଵାନ୍ ଇତି କଶ୍ଚିନ୍ ନ ବୁଧ୍ଯତେ
ଭଗବାନ୍ କଣ କରିବେ, କେହି ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି।
ନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନୈଵ ଗମିତା ନ ଜ୍ଞାତା ନୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵଗଃ ତସ୍ଯ ନ ଜ୍ଞାଯତେ କିଂଚିତ୍ ତମୃତେ ଦେଵସତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା କେହି ଦେଖିବା, ଯିବା, ଜାଣିବା କିମ୍ବା ପାଶ୍ୱରେ ରହିବା ନାହିଁ; ସେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଛଡ଼ା କିଛି ଜାଣିଯାଏ ନାହିଁ।
ନଭଃ କ୍ଷିତିଂ ପଵନମ୍ ଅପଃ ପ୍ରକାଶକଂ ପ୍ରଜାପତିଂ ଭୁଵନଧରଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍ ପିତାମହଂ ଶ୍ରୁତିନିଲଯଂ ମହାମୁନିଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯ ଭୂଯଃ ଶଯନଂ ହ୍ଯରୋଚଯତ୍
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଭୁବନଧାରୀ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ନାୟକ, ପିତାମହ, ବେଦର ଆଶ୍ରୟ ଓ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସେ ପୁନଃ ଶୟନ କଲେ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ଶେତେ ଲୋକେମହାଦ୍ଯୁତିଃ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସଲିଲେନୋର୍ଵୀଂ ହଂସୋ ନାରାଯଣସ୍ତଦା
ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଏକା ମହାସାଗରରେ ପରିଣତ ହେଲା; ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାରାୟଣ, ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ ଆବୃତ କରି, ହଂସ ରୂପରେ ଶୁଇଥିଲେ।
ମହତୋ ରଜସୋ ମଧ୍ଯେ ମହାର୍ଣଵସରଃସୁ ଵୈ ଵିରଜସ୍କଂ ମହାବାହୁମ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ
ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାରର ମଧ୍ୟରେ, ମହାସାଗରର ବିସ୍ତୃତିରେ, ନିର୍ମଳ, ବିଶାଳ ଓ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ଆତ୍ମରୂପପ୍ରକାଶେନ ତମସା ସଂଵୃତଃ ପ୍ରଭୁଃ ମନଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକମାଧାଯ ଯତ୍ର ତତ୍ସତ୍ଯମାସତ
ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାଇଲେ; ଶୁଦ୍ଧ ମନକୁ ଦେଇ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଅଛି, ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭୂତଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା ରହସ୍ଯାରଣ୍ଯକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯଚ୍ଚୌପନିଷଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଥିଲେ, ଏହି ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ମନେ ପକାଯାଏ।
ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଯତ୍ପରଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ଯଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ ଏଷ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ; ଯାହାକୁ ପରମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞକରା ଵିପ୍ରା ଯେ ଚର୍ତ୍ଵିଜ ଇତି ସ୍ମୃତାଃ ଅସ୍ମାଦେଵ ପୁରା ଭୂତା ଯଜ୍ଞେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତଥା
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆରମ୍ଭରୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏବେ ଶୁଣ, ସେମାନେ କିପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଆସିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ ଉଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ସାମଗମ୍ ହୋତାରମପି ଚାଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ବାହୁଭ୍ଯାମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ସାମଗ ଉଚ୍ଚାରକାରୀ, ହୋତା ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସି ପ୍ରସ୍ତୋତାରଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ତୌ ମିତ୍ରାଵରୁଣୌ ପୃଷ୍ଠାତ୍ ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତାରମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଜାରୀ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୋତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୃଷ୍ଠରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଏବଂ ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତାକୁ ମଧ୍ୟ।
ଉଦରାତ୍ପ୍ରତିହର୍ତାରଂ ପୋତାରଂ ଚୈଵ ପାର୍ଥିଵ ଅଚ୍ଛାଵାକମଥୋରୁଭ୍ଯାଂ ନେଷ୍ଟାରଂ ଚୈଵ ପାର୍ଥିଵ
ପେଟରୁ ପ୍ରତିହର୍ତା ଏବଂ ପୋତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ରାଜା; ଉରୁରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ିରୁ ନେଷ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ପାଣିଭ୍ଯାମଥ ଚାଗ୍ନୀଧ୍ରଂ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ଚ ଜାନୁତଃ ଗ୍ରାଵସ୍ତୁତଂ ତୁ ପାଦାଭ୍ଯାମ୍ ଉନ୍ନେତାରଂ ଚ ଯାଜୁଷମ୍
ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ ଗୁଡ଼ିରୁ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପାଦରୁ ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଏବଂ ଯଜୁର୍ବେଦର ଉନ୍ନେତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଏଵମେଵୈଷ ଭଗଵାନ୍ ଷୋଡଶୈଵ ଜଗତ୍ପତିଃ ପ୍ରଵକ୍ତୄନ୍ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାମ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଽସୃଜଦୁତ୍ତମାନ୍
ଏଭଳି ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଏହି ଷୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଚ୍ଚକଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଚାରକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତଦେଷ ଵୈ ଵେଦମଯଃ ପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞସଂଜ୍ଞିତଃ ଵେଦାଶ୍ଚୈତନ୍ମଯାଃ ସର୍ଵେ ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦକ୍ରିଯାଃ
ଏହି ପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବେଦରେ ଗଠିତ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଏବଂ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛି।