ଚତୁର୍ଥସ୍ଯ ପୁନଃ କାର୍ଯଂ ନ କଦାଚିଦତୋ ଭଵେତ୍ ତତଃ ପିତୃତ୍ଵମାପନ୍ନଃ ସର୍ଵତସ୍ତୁଷ୍ଟିମାଗତଃ
ଚତୁର୍ଥ ପିଣ୍ଡ ପାଇଁ ପୁନଃ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ ପିତୃତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳିଥାଏ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଦିମଧ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯମୃତମୁତ୍ତମମ୍ ସପିଣ୍ଡୀକରଣାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତସ୍ମୈ ତସ୍ମାନ୍ନ ଦୀଯତେ
ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି ଦେବା ନାହିଁ।
ପିତୃଷ୍ଵେଵ ତୁ ଦାତଵ୍ଯଂ ତତ୍ପିଣ୍ଡୋ ଯେଷୁ ସଂସ୍ଥିତଃ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସଂକ୍ରାନ୍ତାଵ୍ ଉପରାଗାଦିପର୍ଵସୁ
ଏହି ପିଣ୍ଡ କେବଳ ସେହି ପିତୃମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଦରକାର। ଏହିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉପରାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ବରେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ।
ତ୍ରିପିଣ୍ଡମାଚରେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧମ୍ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ମୃତେ ଽହନି ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମୃତାହେ ଯଃ ସମାଚରେତ୍
ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡି ତିନି ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠାରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ କରି ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଏହା କରାଯାଏ—
ସଦୈଵ ପିତୃହା ସ ସ୍ଯାନ୍ ମାତୃଭ୍ରାତୃଵିନାଶକଃ ମୃତାହେ ପାର୍ଵଣଂ କୁର୍ଵନ୍ ନଧୋ ଽଧୋ ଯାତି ମାନଵଃ
ସେ ସଦା ପିତୃହନ, ମା ଓ ଭାଇଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ପାର୍ବଣ କ୍ରିୟା କରିଥିବା ମଣିଷ ତଳକୁ ତଳକୁ ଯାଏ।
ସଂପୃକ୍ତେଷ୍ଵାକୁଲୀଭାଵଃ ପ୍ରେତେଷୁ ତୁ ଗତୋ ଭଵେତ୍ ପ୍ରତିସଂଵତ୍ସରଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ସମାଚରେତ୍
ପ୍ରେତମାନେ ମିଶିଗଲେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସେ। ତେଣୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯାଵଦବ୍ଦଂ ତୁ ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ଉଦକୁମ୍ଭଂ ଵିମତ୍ସରଃ ପ୍ରେତାଯାନ୍ନସମାଯୁକ୍ତଂ ସୋ ଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯିଏ ଇର୍ଷା ନ କରି, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେତ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଜଳକୁମ୍ଭ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
ଆମଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯଦା କୁର୍ଯାଦ୍ ଵିଧିଜ୍ଞଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦସ୍ତଦା ତେନାଗ୍ନୌକରଣଂ କୁର୍ଯାତ୍ ପିଣ୍ଡାଂସ୍ତେନୈଵ ନିର୍ଵପେତ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ବିଧି ଜାଣି ଆମ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥାଏ, ସେ ଅଗ୍ନିକୁ କ୍ରିୟା କରିବା ଓ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ତ୍ରିଭିଃ ସପିଣ୍ଡୀକରଣେ ଅଶେଷତ୍ରିତଯେ ପିତା ଯଦା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି କାଲେନ ତଦା ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍
ସପିଣ୍ଡୀକରଣରେ ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯୋଗ ହେଲାବେଳେ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ପିତା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ମୁକ୍ତୋ ଽପି ଲେପଭାଗିତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୁଶମାର୍ଜନାତ୍ ଲେପଭାଜଶ୍ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଯାଃ ପିତ୍ରାଦ୍ଯାଃ ପିଣ୍ଡଭାଗିନଃ ପିଣ୍ଡଦଃ ସପ୍ତମସ୍ତେଷାଂ ସାପିଣ୍ଡ୍ଯଂ ସାପ୍ତପୌରୁଷମ୍
ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଶୁଧି କରିବାରେ ଅବଶିଷ୍ଟର ଅଂଶ ମିଳିଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପିତୃ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଣ୍ଡ ଭାଗୀ ମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ପାନ୍ତି। ସପ୍ତମ ପିତୃ ଦାତା ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ସପିଣ୍ଡୀୟ ଏବଂ ସପ୍ତପୌରୁଷ ସମ୍ପର୍କ।
କଥଂ କଵ୍ଯାନି ଦେଯାନି ହଵ୍ଯାନି ଚ ଜନୈରିହ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପିତୃଲୋକସ୍ଥାନ୍ ପ୍ରାପକଃ କୋ ଽତ୍ର ଗଦ୍ଯତେ
ମନେ କର, ଏଠାରେ ଲୋକେ ପକାଖାଇବା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଥିବା ଭୋଗ ପିତୃଲୋକକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚେ? ଏହି ଦାନକୁ ପିତୃମାନେ ପାଇବାର ଉପାୟ କିଏ?
ଯଦି ମର୍ତ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ହୂଯତେ ଯଦି ଵାନଲେ ଶୁଭାଶୁଭାତ୍ମକୈଃ ପ୍ରେତୈର୍ ଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଭୁଜ୍ଯତେ କଥମ୍
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ ମଣିଷ ଏହା ଖାଏ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଏ, ତେବେ ଶୁଭାଶୁଭ ଦେଇଥିବା ପିତୃମାନେ କିପରି ଏହା ଭୋଗ କରନ୍ତି?
ଵସୂନ୍ଵଦନ୍ତି ଚ ପିତୄନ୍ ରୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହାନ୍ ପ୍ରପିତାମହାଂସ୍ତଥାଦିତ୍ଯାନ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ
ବେଦରେ କହାଯାଇଛି — ଵସୁମାନେ ପିତୃ, ରୁଦ୍ରମାନେ ପିତାମହ, ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ନାମ ଗୋତ୍ରଂ ପିତୄଣାଂ ତୁ ପ୍ରାପକଂ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯଯୋଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ଉପଯୋଜ୍ଯାତିଭକ୍ତିତଃ
ପିତୃମାନେଙ୍କର ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ପାଇଁ ଉପାୟ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅତି ଭକ୍ତିରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଦଯସ୍ତେଷାମ୍ ଆଧିପତ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ନାମଗୋତ୍ରକାଲଦେଶା ଭଵାନ୍ତରଗତାନପି
ଅଗ୍ନିସ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କର ଅଧିପତି ଭାବରେ ରହନ୍ତି; ନାମ, ଗୋତ୍ର, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରାଣିନଃ ପ୍ରୀଣଯନ୍ତ୍ଯେତେ ତଦାହାରତ୍ଵମାଗତାନ୍ ଦେଵୋ ଯଦି ପିତା ଜାତଃ ଶୁଭକର୍ମାନୁଯୋଗତଃ
ଏହି ଭୋଗ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆହାର ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଯଦି ପିତା ଶୁଭ କର୍ମରେ ଦେବତା ହୋଇଯାନ୍ତି,
ତସ୍ଯାନ୍ନମମୃତଂ ଭୂତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯତ୍ଵେ ଽପ୍ଯନୁଗଚ୍ଛତି ଦୈତ୍ଯତ୍ଵେ ଭୋଗରୂପେଣ ପଶୁତ୍ଵେ ଚ ତୃଣଂ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆହାର ଅମୃତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଦେବତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଏ; ଦୈତ୍ୟ ଭାବରେ ଏହା ଭୋଗ ହୋଇଯାଏ, ପଶୁ ଭାବରେ ତୁଳସୀ ହୋଇଯାଏ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ନଂ ଵାଯୁରୂପେଣ ସର୍ପତ୍ଵେ ଽପ୍ଯୁପତିଷ୍ଠତି ପାନଂ ଭଵତି ଯକ୍ଷତ୍ଵେ ରାକ୍ଷସତ୍ଵେ ତଥାମିଷମ୍
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଆହାର ବାୟୁ ଭାବରେ ସର୍ପ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚେ; ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ପାନୀୟ ହୋଇଯାଏ, ରାକ୍ଷସ ଭାବରେ ମାଂସ ହୋଇଯାଏ।
ଦନୁଜତ୍ଵେ ତଥା ମାଯା ପ୍ରେତତ୍ଵେ ରୁଧିରୋଦକମ୍ ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵେ ଽନ୍ନପାନାନି ନାନାଭୋଗରସଂ ଭଵେତ୍
ଦାନବ ଭାବରେ ଏହା ମାୟା ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରେତ ଭାବରେ ରକ୍ତ ଓ ଜଳ ହୋଇଯାଏ; ମଣିଷ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ଭିନ୍ନ ଭୋଗ ରସ ହୋଇଯାଏ।
ରତିଶକ୍ତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କାନ୍ତା ଭୋଜ୍ଯଂ ଭୋଜନଶକ୍ତିତା ଦାନଶକ୍ତିଃ ସଵିଭଵା ରୂପମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ
ରତି ହେଉଛି ଭୋଗର ଶକ୍ତି, ଜନାନୀମାନେ ପ୍ରିୟା, ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଭୋଜନର ଶକ୍ତି, ଦାନ ହେଉଛି ଧନ ସହିତ ଦେବାର ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୁଷ୍ପମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମସମାଗମଃ ଆଯୁଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ଧନଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ସୁଖାନି ଚ
ଶ୍ରଦ୍ଧା କୁସୁମ ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱ ଫଳ ଭାବରେ; ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଦିଏ।
ରାଜ୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରୀତାଃ ପିତୃଗଣା ନୃଣାମ୍ ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ପୁରା ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ କୌଶିକସୂନଵଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ଜନ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୈର୍ ଗତା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍
ପ୍ରସନ୍ନ ପିତୃମାନେ ମଣିଷଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି; ପୁରାଣରେ ଶୁଣାଯାଏ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ଯାଇଥିଲେ।
କଥଂ କୌଶିକଦାଯାଦାଃ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତେ ଯୋଗମୁତ୍ତମମ୍ ପଞ୍ଚଭିର୍ଜନ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୈଃ କଥଂ କର୍ମକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
କୌଶିକଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ କିପରି ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ପାଇଲେ? ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କିପରି କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ?
କୌଶିକୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ମହାନୃଷିଃ ନାମତଃ କର୍ମତସ୍ତସ୍ଯ ସୁତାନ୍ସପ୍ତ ନିବୋଧତ
କୌଶିକ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଡ଼ ଋଷି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସାତି ପୁଅଙ୍କର ନାମ ଓ କର୍ମ ଶୁଣ।
ଶ୍ଵସୃପଃ କ୍ରୋଧନୋ ହିଂସ୍ରଃ ପିଶୁନଃ କଵିରେଵ ଚ ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ଚ ଗର୍ଗଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦାଭଵନ୍
ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି — ଶ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ, କବି, ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ, ପିତୃବର୍ତ୍ତି; ଏମାନେ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ତେଷାମ୍ ଅଭୂଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷମୁଲ୍ବଣମ୍ ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ସର୍ଵଲୋକଭଯଂକରୀ
ପିତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦେଖିଲେ; ବଡ଼ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଗର୍ଗାଦେଶାଦ୍ଵନେ ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଂ ରକ୍ଷନ୍ତସ୍ତେ ତପୋଧନାଃ ଖାଦାମଃ କପିଲାମେତାଂ ଵଯଂ କ୍ଷୁତ୍ପୀଡିତା ଭୃଶମ୍
ଗର୍ଗଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁହାଯୋଗ୍ୟ ଗାଁକୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ; ଭୟଙ୍କର ଖୁଦାରେ ଏହି କପିଳା ଗାଁକୁ ଖାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଇତି ଚିନ୍ତଯତାଂ ପାପଂ ଲଘୁଃ ପ୍ରାହ ତଦାନୁଜଃ ଯଦ୍ଯଵଶ୍ଯମିଯଂ ଵଧ୍ଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧରୂପେଣ ଯୋଜ୍ଯତାମ୍
ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବିବା ସମୟରେ, ସବୁଠୁ କମ୍ ବୟସର ଭାଇ କହିଲେ — 'ଯଦି ଏହି ଗାଁକୁ ମାରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ନିଯୋଜ୍ଯମାନେଯଂ ପାପାତ୍ତ୍ରାସ୍ଯତି ନୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ଏଵ କୁର୍ଵିତ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ତଦାନୁଜୈଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଏହିଝିଅଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଉଥିଲା, ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହା କରିବିନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ପାପ।' କିନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଭାଇମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ତେଣୁ ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ।
ଚକ୍ରେ ସମାହିତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯ ଚ ତାଂ ପୁନଃ ଦ୍ଵୌ ଦୈଵେ ଭ୍ରାତରୌ କୃତ୍ଵା ପିତ୍ରେ ତ୍ରୀନପ୍ଯନୁକ୍ରମାତ୍
ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ, ପୁନି ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଦୁଇ ଭାଇଁକୁ ଦେବତା ଅତିଥିରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଲେ।