ଚତୁର୍ମୁଖତ୍ଵମ୍ ଅଗମତ୍ କସ୍ମାଲ୍ ଲୋକପିତାମହଃ କଥଂ ତୁ ଲୋକାନ୍ ଅସୃଜଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ
ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ କିପରି ଚାରିଟି ମୁହଁ ପାଇଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ?
ତପଶ୍ ଚଚାର ପ୍ରଥମମ୍ ଅମରାଣାଂ ପିତାମହଃ ଆଵିଭୂତାସ୍ ତଥା ଵେଦାଃ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗପଦକ୍ରମାଃ
ଅମରମାନଙ୍କ ପିତାମହ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାପରେ ବେଦ ସମେତ ସେମାନଙ୍କର ଅଂଗ, ଉପାଂଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।
ପୁରାଣସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଥମଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ମୃତମ୍ ନିତ୍ଯଂ ଶବ୍ଦମଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍
ସମସ୍ତ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନେ ପଡ଼ିଥିଲା ଏକ ଶାସ୍ତ୍ର, ଯାହା ସଦା ଶବ୍ଦରେ ଗଠିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ଆବୃତ।
ଅନନ୍ତରଂ ଚ ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵେଦାସ୍ ତସ୍ଯ ଵିନିଃସୃତାଃ ମୀମାଂସାନ୍ଯାଯଵିଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରମାଣାଷ୍ଟକସଂଯୁତାଃ
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସହିତ ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଆଠ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ଵେଦାଭ୍ଯାସରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଜାକାମସ୍ଯ ମାନସାଃ ମନସଃ ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟା ଵୈ ଜାତା ଯତ୍ ତେନ ମାନସାଃ
ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ, ପୂର୍ବରୁ ମନସା ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ 'ମନସା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
ମରୀଚିର୍ ଅଭଵତ୍ ପୂର୍ଵଂ ତତୋ ଽତ୍ରିର୍ ଭଗଵାନ୍ ଋଷିଃ ଅଙ୍ଗିରଶ୍ ଚାଭଵତ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ ତଦନନ୍ତରମ୍
ପ୍ରଥମେ ମରୀଚି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଅତ୍ରି, ସେଠାରୁ ଅଙ୍ଗିରା ଓ ପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ।
ତତଃ ପୁଲହନାମା ଵୈ ତତଃ କ୍ରତୁର୍ ଅଜାଯତ ପ୍ରଚେତାଶ୍ ଚ ତତଃ ପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚାଭଵତ୍ ପୁନଃ
ତାପରେ ପୁଲହ ନାମକ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ କ୍ରତୁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଚେତାସ ଓ ପୁନି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ବଶିଷ୍ଠ।
ପୁତ୍ରୋ ଭୃଗୁର୍ ଅଭୂତ୍ ତଦ୍ଵନ୍ ନାରଦୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଚିରାଦ୍ ଅଭୂତ୍ ଦଶେମାନ୍ ମାନସାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନୀନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ଅଜିଜନତ୍
ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସେପରି ଶୀଘ୍ରେ ନାରଦ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ଦଶ ଜଣ ମନସା ପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଶାରୀରାନ୍ ଅଥ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାତୃହୀନାନ୍ ପ୍ରଜାପତେଃ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଅଜାଯତ
ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦେହଜ ଏବଂ ମାତୃହୀନ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଡାହାଣ ଆଂଠିଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଧର୍ମଃ ସ୍ତନାନ୍ତାଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଧୃଦଯାତ୍ କୁସୁମାଯୁଧଃ ଭ୍ରୂମଧ୍ଯାଦ୍ ଅଭଵତ୍ କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭଶ୍ ଚାଧରସଂଭଵଃ
ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତିଠାରୁ, କାମଦେବ ହୃଦୟରୁ, କ୍ରୋଧ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଏବଂ ଲୋଭ ତଳ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ ମୋହଃ ସମଭଵଦ୍ ଅହଂକାରାଦ୍ ଅଭୂନ୍ ମଦଃ ପ୍ରମୋଦଶ୍ ଚାଭଵତ୍ କଣ୍ଠାନ୍ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଲୋଚନତୋ ଣ୍ର୍ପ ଭରତଃ କରମଧ୍ଯାତ୍ ତୁ ବ୍ରହ୍ମସୂନୁର୍ ଅଭୂତ୍ ତତଃ
ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ, ଅହଂକାରରୁ ମଦ, କଣ୍ଠରୁ ପ୍ରମୋଦ, ଚକ୍ଷୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ହେ ଭାରତ, ଏବଂ ହାତ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏତେ ନଵ ସୁତା ରାଜନ୍ କନ୍ଯା ଚ ଦଶମୀ ପୁନଃ ଅଙ୍ଗଜା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦଶମୀ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତା
ହେ ରାଜା, ଏହି ନଉଜଣ ପୁତ୍ର ଏବଂ ପୁନି ଦଶମ କନ୍ୟା; ସେ 'ଅଙ୍ଗଜା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଶମ ସନ୍ତାନ।
ବୁଦ୍ଧେର୍ ମୋହଃ ସମଭଵଦ୍ ଇତି ଯତ୍ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ଅହଂକାରଃ ସ୍ମୃତଃ କ୍ରୋଧୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅହଂକାର ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ ତମଶ୍ ଚୈଵ ଗୁଣତ୍ରଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥିତିର୍ ଏତେଷାଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପରିକୀର୍ତିତା
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏମାନଙ୍କ ସମତାବସ୍ଥାକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଚିତ୍ ପ୍ରଧାନମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅପରେ ଜଗୁଃ ଏତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତି ଵିକରୋତି ଚ
କେହି ଏହାକୁ 'ପ୍ରଧାନ' ବୋଲନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ 'ଅବ୍ୟକ୍ତ' କୁହନ୍ତି; ଏହି ଏକାଟି ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
ଗୁଣେଭ୍ଯଃ କ୍ଷୋଭମାଣେଭ୍ଯସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଵିଜଜ୍ଞିରେ ଏକା ମୂର୍ତିସ୍ ତ୍ରଯୋ ଭାଗା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ଗୁଣମାନେ ବିକ୍ଷୋଭିତ ହେଲେ, ତିନି ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏକ ଆକୃତି, ତିନି ଭାଗ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର।
ସଵିକାରାତ୍ ପ୍ରଧାନାତ୍ ତୁ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ ମହାନ୍ ଇତି ଯତଃ ଖ୍ଯାତିର୍ ଲୋକାନାଂ ଜାଯତେ ସଦା
ବିକାରିତ ପ୍ରଧାନରୁ 'ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ସଦା 'ମହାନ' ଭାବେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ।
ଅହଂକାରଶ୍ ଚ ମହତୋ ଜାଯତେ ମାନଵର୍ଧନଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତତଃ ପଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିଵଶାନି ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ ଭଵନ୍ତି ଚାନ୍ଯାନି ତଥା କର୍ମଵଶାନି ତୁ
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବଢ଼ାଏ; ଏଠାରୁ ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦଂ ଵାକ୍କ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଗ୍ରହଃ
କାନ, ଚମ୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ—ଏହି କ୍ରମରେ; ପାଖାନା, ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ହାତ, ପାଦ ଓ କଥା—ଏହି ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ ଚ ପଞ୍ଚମଃ ଉତ୍ସର୍ଗାନନ୍ଦନାଦାନଗତ୍ଯାଲାପାଶ୍ ଚ ତତ୍କ୍ରିଯାଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ କଥନ—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା।
ମନ ଏକାଦଶଂ ତେଷାଂ କର୍ମବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଵଯଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାସ୍ ତସ୍ଯ ମୂର୍ତିଂ ମନୀଷିଣଃ
ଏହି ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମନ ଏକାଦଶମ ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଅଟେ, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏହାର ଅଂଶ ଅଟେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଶ୍ରଯନ୍ତି ଯସ୍ମାତ୍ ତନ୍ମାତ୍ରାଃ ଶରୀରଂ ତେନ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ଶରୀରଯୋଗାଜ୍ ଜୀଵୋ ଽପି ଶରୀରୀ ଗଦ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯେହেতୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏହାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏହାକୁ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେହ ସହିତ ଏକତା ହେବାରୁ, ଜୀବକୁ ମଧ୍ୟ 'ଦେହୀ' ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି।
ମନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ଵିକୁରୁତେ ଚୋଦ୍ଯମାନଂ ସିସୃକ୍ଷଯା ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ ଅଭୂଚ୍ ଛବ୍ଦଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।
ଆକାଶଵିକୃତେର୍ ଵାଯୁଃ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଗୁଣୋ ଽଭଵତ୍ ଵାଯୋଶ୍ ଚ ସ୍ପର୍ଶତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ ତେଜଶ୍ ଚାଵିର୍ ଅଭୂତ୍ ତତଃ
ଆକାଶର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହାରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଅଛି। ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୁଣି ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତ୍ରିଗୁଣଂ ତଦ୍ଵିକାରେଣ ତଚ୍ଛବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଵତ୍ ତେଜୋଵିକାରାଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵାରି ରାଜଂଶ୍ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍
ଅଗ୍ନିର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ। ଅଗ୍ନିର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ରାଜା, ପୁଣି ଚାରିଟି ଗୁଣ ସହିତ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ରସତନ୍ମାତ୍ରସଂଭୂତଂ ପ୍ରାଯୋ ରସଗୁଣାତ୍ମକମ୍ ଭୂମିସ୍ ତୁ ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ ଅଭୂତ୍ ପଞ୍ଚଗୁଣାନ୍ଵିତା
ରସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜଳ ପ୍ରାୟତଃ ରସ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ମାଟି ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ।
ପ୍ରାଯୋ ଗନ୍ଧଗୁଣା ସା ତୁ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଷା ଗରୀଯସୀ ଏଭିଃ ସଂପାଦିତଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପୁରୁଷଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ମାଟି ପ୍ରାୟତଃ ଗନ୍ଧ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଏହି ସଂସାର ଅନୁଭବ କରେ।
ଈଶ୍ଵରେଚ୍ଛାଵଶଃ ସୋ ଽପି ଜୀଵାତ୍ମା କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ଏଵଂ ଷଡ୍ଵିଂଶକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶରୀରମ୍ ଇହ ମାନଵେ
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିୟତ, ଏହି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏଭଳି, ଏଠାରେ ମଣିଷର ଦେହ ସଂଯୁକ୍ତ ଛଅବିଂଶି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାଂଖ୍ଯଂ ସଂଖ୍ଯାତ୍ମକତ୍ଵାଚ୍ ଚ କପିଲାଦିଭିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ଏତତ୍ ତତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକଂ କୃତ୍ଵା ଜଗଦ୍ ଵେଧା ଅଜୀଜନତ୍
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଥିବାରୁ, କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀଂ ଲୋକସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥେ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ସମାସ୍ଥିତଃ ତତଃ ସଂଜପତସ୍ ତସ୍ଯ ଭିତ୍ଵା ଦେହମ୍ ଅକଲ୍ମଷମ୍
ଲୋକସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସାବିତ୍ରୀକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାପରେ, ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଦେହକୁ ଭେଦି ଯାଇଲେ।