କୁମ୍ଭେନ ରତ୍ନଚିତ୍ରେଣ କେତୁର୍ ଅଶ୍ଵିନଯୋର୍ ଅଭୂତ୍ ହେମମାତଂଗରଚିତଂ ଚିତ୍ରରତ୍ନପରିଷ୍କୃତମ୍
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କର ପତାକା ଏକ ରତ୍ନ ଭରା କଳସ ଥିଲା, ସୁନାର ହାତୀରେ ତିଆରି ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଧ୍ଵଜଂ ଶତକ୍ରତୋରାସୀତ୍ ସିତଚାମରମଣ୍ଡିତମ୍ ସନାଗଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵମ୍ ଅହୋରଗନିଶାଚରା
ଶତକ୍ରତୁଙ୍କର ପତାକା ଧଳା ଚାମରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦିନ ଓ ରାତିର ଅସୁରମାନେ ତାହାକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ।
ସେନା ସା ଦେଵରାଜସ୍ଯ ଦୁର୍ଜଯା ଭୁଵନତ୍ରଯେ କୋଟଯସ୍ତାସ୍ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଦେଵଦେଵନିକାଯିନାମ୍
ଦେବରାଜଙ୍କର ସେନା ତିନି ଜଗତରେ ଅଜୟ ଥିଲା; ଏହାର ଭାଗ ତେରିଶି କୋଟି ଦେବମାନଙ୍କର ଦଳ ଥିଲା।
ହିମାଚଲାଭେ ସିତକର୍ଣଚାମରେ ସୁଵର୍ଣପଦ୍ମାମଲସୁନ୍ଦରସ୍ରଜି କୃତାଭିରାଗୋଜ୍ଜ୍ଵଲକୁଙ୍କୁମାଙ୍କୁରେ କପୋଲଲୀଲାଲିକଦମ୍ବସଂକୁଲେ
ହିମାଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଧଳା ଚାମର, ସୁନାର ପଦ୍ମର ଶୁଦ୍ଧ ମାଳା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁଙ୍କୁମ ଚିହ୍ନରେ ରଙ୍ଗିଥିବା, ଗାଲରେ ଚଞ୍ଚଳ କେଶର ଗୁଛ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ଥିତସ୍ତଦୈରାଵତନାମକୁଞ୍ଜରେ ମହାବଲଶ୍ଚିତ୍ରଵିଭୂଷଣାମ୍ବରଃ ଵିଶାଲଵସ୍ତ୍ରାଂଶୁଵିତାନଭୂଷିତଃ ପ୍ରକୀର୍ଣକେଯୂରଭୁଜାଗ୍ରମଣ୍ଡଲଃ ସହସ୍ରଦୃଗ୍ବନ୍ଦିସହସ୍ରସଂସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପେ ଽଶୋଭତ ପାକଶାସନଃ
ଏଇରାବତ ନାମକ ହାତୀ ଉପରେ ଦେବରାଜ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ, ଅନେକ ଚିତ୍ର ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ବିଶାଳ ଚାଦର ଓ କେୟୂରରେ ଭୂଷିତ, ହଜାର ଗାୟକ ଏବଂ ବନ୍ଦୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ପାକଶାସନ ଚମକୁଥିଲେ।
ତୁରଂଗମାତଂଗବଲୌଘସଂକୁଲା ସିତାତପତ୍ରଧ୍ଵଜରାଜିଶାଲିନୀ ଚମୂଶ୍ଚ ସା ଦୁର୍ଜଯପତ୍ତ୍ରିସଂତତା ଵିଭାତି ନାନାଯୁଧଯୋଧଦୁସ୍ତରା
ଘୋଡା ଓ ହାତୀର ଭିଡ଼ରେ ଭରିଥିବା ସେନା, ଧଳା ଛତା ଓ ପତାକାର ଶାରି ରଖିଥିଲା, ଅଜୟ ଏହି ସେନା ନାନା ଅସ୍ତ୍ରର ଶୋଭାରେ ଚମକୁଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟ।
ସୁରାସୁରାଣାଂ ସମ୍ମର୍ଦସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନତ୍ଯନ୍ତଦାରୁଣେ ତୁମୁଲୋ ଽତିମହାନାସୀତ୍ ସେନଯୋରୁଭଯୋରପି
ସୁର ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୁଇଟି ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଭୟାନକ ଏବଂ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଗର୍ଜତାଂ ଦେଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ଶଙ୍ଖଭେରୀରଵେଣ ଚ ତୂର୍ଯାଣାଂ ଚୈଵ ନିର୍ଘୋଷୈର୍ ମାତଂଗାନାଂ ଚ ବୃଂହିତୈଃ
ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଶଂଖ ଓ ଭେରୀର ଶବ୍ଦ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ତୁଣ୍ଡର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ହ୍ଵେଷତାଂ ହଯଵୃନ୍ଦାନାଂ ରଥନେମିସ୍ଵନେନ ଚ ଜ୍ଯାଘୋଷେଣ ଚ ଶୂରାଣାଂ ତୁମୁଲୋ ଽତିମହାନଭୂତ୍
ଘୋଡାମାନେ ହିଁହିଁ କରୁଥିଲେ, ରଥର ଚକ୍ରର ଗଡ଼ଗଡ଼ ଶବ୍ଦ, ବାଣର ତାଣିର ତଣ୍ଡାଇ ଓ ଶୂରମାନଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ମିଶି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି ହେଲା।
ସମାସାଦ୍ଯୋଭଯେ ସେନେ ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣାମ୍ ରୋଷେଣାତିପରୀତାନାଂ ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତଚେତସାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ସେନା ଆମନାସାମନା ହେଲା, ପ୍ରତିଜନ ଜିତିବା ଆଶାରେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମନ ରଖିଥିଲେ।
ସମାସାଦ୍ଯ ତୁ ତେ ଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରକ୍ରମେଣ ଵିଲୋମତଃ ରଥେନାସକ୍ତପାଦାତୋ ରଥେନ ଚ ତୁରଂଗମଃ
ସେମାନେ ଆମନାସାମନା ହେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ଘୋଡା ରଥକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା, ରଥ ଚାଳକ ପଦାତିକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ହସ୍ତୀ ପଦାତିସଂଯୁକ୍ତୋ ରଥିନା ଚ କ୍ଵଚିଦ୍ରଥୀ ମାତଂଗେନାପରୋ ହସ୍ତୀ ତୁରଂଗୈର୍ବହୁଭିର୍ଗଜଃ
ହାତୀ ପଦାତିମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲା, ରଥଚାଳକ ଅନ୍ୟ ରଥଚାଳକ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲା, ଅନ୍ୟେକ ହାତୀ ଅନେକ ଘୋଡା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
ପଦାତିରେକୋ ବହୁଭିର୍ ଗଜୈର୍ମତ୍ତୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ ତତଃ ପ୍ରାସାଶନିଗଦାଭିନ୍ଦିପାଲପରଶ୍ଵଧୈଃ
ଏକ ପଦାତି ଅନେକ ମତ୍ତ ହାତୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲା; ପରେ ବର୍ଚ୍ଛି, ଗଦା, ମୁଖଳ, କୁହାଡ଼ି ଓ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
ଶକ୍ତିଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଶୂଲୈର୍ ମୁଦ୍ଗରୈଃ କୁଣପୈର୍ଗଡୈଃ ଚକ୍ରୈଶ୍ଚ ଶଙ୍କୁଭିଶ୍ଚୈଵ ତୋମରୈରଙ୍କୁଶୈଃ ସିତୈଃ
ଶକ୍ତି, ତଳୱାର, ଶୂଳ, ମୁଖଳ, ମୃତଦେହ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂକୁ, ବର୍ଚ୍ଛି ଓ ଧଳା ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
କର୍ଣିନାଲୀକନାରାଚଵତ୍ସଦନ୍ତାର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକୈଃ ଭଲ୍ଲୈଶ୍ଚ ଶତପତ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଶୁକତୁଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ନିର୍ମଲୈଃ
କାନ, ନାଳୀ, ନାରାଚ, ବଛାର ଦାନ୍ତ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତି, ଚଉଡ଼ା ତୀର, ଶତପତ୍ର ତୀର ଓ ସୁଧା ଶୁକପାଖ ତୀର ଦ୍ୱାରା,
ଵୃଷ୍ଟିରତ୍ଯଦ୍ଭୁତାକାରା ଗଗନେ ସମଦୃଶ୍ଯତ ସଂପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଦିଶଃ ସର୍ଵାସ୍ ତମୋମଯମିଵାକରୋତ୍
ଆକାଶରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟର ତୀର ବର୍ଷା ଦେଖାଗଲା, ସେଇ ବର୍ଷା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଢାକି ଦେଲା ଏବଂ ତାହା ଅନ୍ଧାରରେ ଭରି ଦେଲା।
ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ ତେ ଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ତସ୍ମିଂସ୍ତମସି ସଂକୁଲେ ଅଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵିସୃଜନ୍ତସ୍ତେ ହେତିସଂଘାତମୁଦ୍ଧତମ୍
ସେଇ ଅନ୍ଧାର ହଳଚଳରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ହୀନ ହେଇ, ସେମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ଭାବରେ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ପତିତଂ ସେନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ ତତୋ ଧ୍ଵଜୈର୍ଭୁଜୈଶ୍ଛତ୍ତ୍ରୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ
ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ, ଧ୍ୱଜ, ହସ୍ତ, ଛତା ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପରିଧାନ କରିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା,
ଗଜୈସ୍ତୁରଂଗୈଃ ପାଦାତୈଃ ପତଦ୍ଭିଃ ପତିତୈରପି ଆକାଶସରସୋ ଭ୍ରଷ୍ଟୈଃ ପଙ୍କଜୈରିଵ ଭୂଃ ସ୍ତୃତା
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି, ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ମାନେ, ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପଙ୍କଜ ଭଳି ପୃଥିବୀ ଭରି ଥିଲା।
ଭଗ୍ନଦନ୍ତା ଭିନ୍ନକୁମ୍ଭାଶ୍ ଛିନ୍ନଦୀର୍ଘମହାକରାଃ ଗଜାଃ ଶଲନିଭାଃ ପେତୁର୍ ଧରଣ୍ଯାଂ ରୁଧିରସ୍ରଵାଃ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦାନ୍ତ, ଫାଟିଯାଇଥିବା କୁମ୍ଭ, ଚିରିଯାଇଥିବା ଦୀର୍ଘ ଶୁଣ୍ଡ ଥିବା ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ି ରକ୍ତ ବହାଉଥିଲେ।
ଭଗ୍ନେଷାଦଣ୍ଡଚକ୍ରାକ୍ଷା ରଥାଶ୍ଚ ଶକଲୀକୃତାଃ ପେତୁଃ ଶକଲତାଂ ଯାତାସ୍ ତୁରଂଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଏଷା, ଚକ୍ର ଓ ଅକ୍ଷ ଥିବା ରଥମାନେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା; ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତୋ ଽସୃଘ୍ରଦଦୁସ୍ତାରା ପୃଥିଵୀ ସମଜାଯତ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ରୁଧିରାଵର୍ତା ହର୍ଷଦାଃ ପିଶିତାଶିନାମ୍ ଵେତାଲାକ୍ରୀଡମଭଵତ୍ ତତ୍ସଂକୁଲରଣାଜିରମ୍
ତାପରେ ପୃଥିବୀ ରକ୍ତ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଅପାରଗମ୍ୟ ହେଇଗଲା; ରକ୍ତ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ନଦୀ ମାଂସ ଭକ୍ଷକମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ଖେଳସ୍ଥଳ ହେଇଗଲା।
ଅଥ ଗ୍ରସନମାଲୋକ୍ଯ ଯମଃ କ୍ରୋଧଵିମୂର୍ଛିତଃ ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷେଣ ଵିଶେଷେଣାଗ୍ନିଵର୍ଚସା
ତାପରେ ମାରଣ ଦେଖି, ଯମ ରୋଷରେ ଭରି ଅଗ୍ନି ଭଳି ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ସ ଵିଦ୍ଧୋ ବହୁଭିର୍ବାଣୈର୍ ଗ୍ରସନୋ ଽତିପରାକ୍ରମଃ କୃତପ୍ରତିକୃତାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଧନୁରାନମ୍ଯ ଭୈରଵମ୍
ଅନେକ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗ୍ରସନା ପ୍ରତିଶୋଧ ଆଶାରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଧନୁ ଟାଣିଲେ।
ଶତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରତ୍ଯୁଗ୍ରୈଃ ଶରାଣାଂ ଯମମର୍ଦଯତ୍ ସ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଯମୋ ବାଣାନ୍ ଗ୍ରସନସ୍ଯାତିପୌରୁଷମ୍
ପାଞ୍ଚ ଶତ ଭୟଙ୍କର ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେ ଯମଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିଲେ; ଯମ ଗ୍ରସନାର ତୀର ଓ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି,
ବାଣଵୃଷ୍ଟିଭିରୁଗ୍ରାଭିର୍ ଯମୋ ଗ୍ରସନମର୍ଦଯତ୍ କୃତାନ୍ତଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ତାଂ ଵିଯତି ପ୍ରତିସର୍ପିଣୀମ୍
ଯମ ଭୟଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସନାକୁ ଆଘାତ କରିଲେ; କ୍ରୁର ଯମଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷା ଆକାଶ ମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
ଚିଛେଦ ଶରଵର୍ଷେଣ ଗ୍ରସନୋ ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ ଵିଫଲାଂ ତାଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଯମସ୍ତାଂ ଶରସଂତତିମ୍
ଗ୍ରସନା, ଦାନବମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତୀର ବର୍ଷାକୁ ନିଜ ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ; ଏହା ଅଫଳ ହେଇଗଲା ଦେଖି, ଯମ ତୀର ବର୍ଷାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଶରଵ୍ରାତଂ ଗ୍ରସନସ୍ଯ ରଥଂ ପ୍ରତି ଚିକ୍ଷେପ ମୁଦ୍ଗରଂ ଘୋରଂ ତରସା ତସ୍ଯ ଚାନ୍ତକଃ
ଗ୍ରସନାର ରଥକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀର ବହୁଳତା ଦେଖି, ଅନ୍ତକ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଶକ୍ତିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତଂ ମୁଦ୍ଗରମ୍ ଆଯାନ୍ତମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଗଗନସ୍ଥିତମ୍ ଜଗ୍ରାହ ଵାମହସ୍ତେନ ଯାମ୍ଯଂ ଦାନଵନନ୍ଦନଃ
ସେଇ ଗଦା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ି ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ନାୟକ ବାମ ହାତରେ ଗଦାକୁ ଧରିଲେ।
ତମେଵ ମୁଦ୍ଗରଂ ଗୃହ୍ଯ ଯମସ୍ଯ ମହିଷଂ ରୁଷା ପାତଯାମାସ ଵେଗେନ ସ ପପାତ ମହୀତଲେ
ସେଇ ଗଦାକୁ ଧରି, ରୋଷରେ ଗ୍ରସନା ଯମଙ୍କର ମହିଷକୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଆଘାତ କରିଲେ, ମହିଷ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।