ମାତୃଭ୍ରାତୃପିତୃସ୍ଵସୃସଖିସମ୍ବନ୍ଧିବାନ୍ଧଵାନ୍ ଅପି ଜନ୍ମାଯୁତୈର୍ଦୃଷ୍ଟାନ୍ ଅନୁଭୂତାନ୍ସହସ୍ରଶଃ
ମା, ଭାଇ, ବାପା, ଭଉଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ନିକଟଜନ—ଏମାନେ ଆମେ ଦଶହଜାର ଜନ୍ମରେ ହଜାର-ହଜାର ଥର ଦେଖିଛୁ ଓ ଅନୁଭବ କରିଛୁ।
ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ଵିରଜା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା ଯା ପତ୍ନୀ ନହୁଷସ୍ଯାସୀଦ୍ ଯଯାତେର୍ଜନନୀ ତଥା
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ ଭଲି ଚାଲିଛି 'ବିରଜା'। ସେ ନହୁଷଙ୍କର ଘରବୁଢ଼ି ହେଲେ ଓ ଯୟାତିଙ୍କର ମା ହେଲେ।
ଏକାଷ୍ଟକାଭଵତ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଗତା ସତୀ ତ୍ରଯ ଏତେ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯତଃ
ପରେ ଏକାଷ୍ଟକା ନାମକ ଜଣେ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହି ତିନିଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବରଣ ହେଲା—ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଲୋକାସ୍ତୁ ମାନସା ନାମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋପରି ସଂସ୍ଥିତାଃ ଯେଷାଂ ତୁ ମାନସୀ କନ୍ଯା ନର୍ମଦା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରେ ରହିଥିବା ମାନସ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାରେ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ 'ନର୍ମଦା' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସୋମପା ନାମ ପିତରୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶାଶ୍ଵତାଃ ଧର୍ମମୂର୍ତିଧରାଃ ସର୍ଵେ ପରତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେଠାରେ 'ସୋମପା' ନାମକ ଚିରକାଳୀନ ପିତୃମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବି ଉପରେ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ସ୍ଵଧଯା ତେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗିନଃ କୃତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ମାନସେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ସ୍ଥିତାଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱଧାଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମପଦ ପାଇଲେ, ଏବଂ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ମାନସ ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି।
ନର୍ମଦା ନାମ ତେଷାଂ ତୁ କନ୍ଯା ତୋଯଵହା ସରିତ୍ ଭୂତାନି ଯା ପାଵଯତି ଦକ୍ଷିଣାପଥଗାମିନୀ
ସେମାନଙ୍କର କନ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି 'ନର୍ମଦା', ଜଳ ବହାଉଥିବା ନଦୀ, ଯିଏ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି ଯାଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେ ତୁ ମନଵଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଗେଷୁ ନିର୍ମିତାଃ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ଧର୍ମାଭାଵେ ଽପି ସର୍ଵଦା
ସେମାନଠାରୁ ସମସ୍ତ ମନୁ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହା ଜାଣି, ଲୋକମାନେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତେଭ୍ଯ ଏଵ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଯୋଗସଂତତିମ୍ ପିତୄଣାମାଦିସର୍ଗେ ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧମେଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ସେମାନଠାରୁ ହିଁ ପୁନି ପ୍ରସାଦ ଓ ଯୋଗର ଅବିରତ ଧାରା ମିଳେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା।
ସର୍ଵେଷାଂ ରାଜତଂ ପାତ୍ରମ୍ ଅଥଵା ରଜତାନ୍ଵିତମ୍ ଦତ୍ତଂ ସ୍ଵଧା ପୁରୋଧାଯ ପିତୄନ୍ ପ୍ରୀଣାତି ସର୍ଵଦା
ରୂପା ଥାଳି କିମ୍ବା ରୂପା ଲଗାଇଥିବା ପାତ୍ର, ସ୍ୱଧାକୁ ଆଗରେ ରଖି ଦାନ କଲେ, ସେଥିରେ ପିତୃମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଗ୍ନୀଷୋମଯମାନାଂ ତୁ କାର୍ଯମାପ୍ଯାଯନଂ ବୁଧଃ ଅଗ୍ନ୍ଯଭାଵେ ଽପି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଵ୍ ଅପି ଜଲେ ଽଥଵା
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଅଗ୍ନିଷୋମୀୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଆପ୍ୟାୟନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଗ୍ନି ନଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି।
ଅଜାକର୍ଣେ ଽଶ୍ଵକର୍ଣେ ଵା ଗୋଷ୍ଠେ ଵା ସଲିଲାନ୍ତିକେ ପିତୄଣାମ୍ ଅମ୍ବରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦକ୍ଷିଣା ଦିକ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ଅଜାକର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ତଳେ, ଗୋଶାଳାରେ କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନାଵୀତମୁଦକଂ ତିଲାଃ ସଵ୍ଯାଙ୍ଗମେଵ ଚ ଦର୍ଭା ମାଂସଂ ଚ ପାଠୀନଂ ଗୋକ୍ଷୀରଂ ମଧୁରା ରସାଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହାତ ଦେଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ପାଣି, ତିଳ, ଦର୍ଭା, ପାଠୀନ ମାଛ, ଗୋଦୁଧ ଓ ମିଠା ସ୍ୱାଦ—ଏସବୁ ଉଚିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଖଡ୍ଗଲୋହାମିଷମଧୁକୁଶଶ୍ଯାମାକଶାଲଯଃ ଯଵନୀଵାରମୁଦ୍ଗେକ୍ଷୁଶୁକ୍ଲପୁଷ୍ପଘୃତାନି ଚ
ଖଡ୍ଗା ଶିମ୍ବି, ମାଂସ, ମଧୁ, କୁଶ ଘାସ, କଳା ଧାନ୍ୟ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଗହମ, ମୁଗ, ଆଖୁ, ଧଳା ଫୁଲ ଓ ଘିଅ—
ଵଲ୍ଲଭାନି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ପିତୄଣାମିହ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵେଷ୍ଯାଣି ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଵର୍ଜ୍ଯାନି ଯାନି ତୁ
ଏସବୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏବେ ମୁଁ ଯେଉଁସବୁ ଅପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ କହିବି।
ମସୂରଶଣନିଷ୍ପାଵରାଜମାଷକୁସୁମ୍ଭିକାଃ ପଦ୍ମବିଲ୍ଵାର୍କଧତ୍ତୂରପାରିଭଦ୍ରାଟରୂଷକାଃ
ମସୁର ଡାଲି, ଶଣ, ନିଷ୍ପାବ, ରାଜମା, କୁସୁମ୍ଭ, ପଦ୍ମ, ବେଲ, ଅର୍କ, ଧତୁରା, ପାରିଭଦ୍ର ଓ ଅଟରୁଷକ—
ନ ଦେଯାଃ ପିତୃକାର୍ଯେଷୁ ପଯଶ୍ଚାଜାଵିକଂ ତଥା କୋଦ୍ରଵୋଦାରଚଣକାଃ କପିତ୍ଥଂ ମଧୁକାତସୀ
ଏସବୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାସହିତ ଛେଗା ଦୁଧ, କୋଦୋ, ଉଡ଼ାଦ, ଚଣା, କପିଥ, ମଧୁକ ଓ ଅତସୀ ମଧ୍ୟ।
ଏତାନ୍ଯପି ନ ଦେଯାନି ପିତୃଭ୍ଯଃ ପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତା ପିତୄନ୍ ପ୍ରୀଣାତି ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ପୁନଃ ପ୍ରୀଣଯନ୍ତି ତମ୍
ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି ଯାହାଁକି ଏହି ବସ୍ତୁ ଦେଇ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଯଚ୍ଛନ୍ତି ପିତରଃ ପୁଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵର୍ଗାରୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରଜାଫଲମ୍ ଦେଵକାର୍ଯାଦପି ପୁନଃ ପିତୃକାର୍ଯଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ପିତୃମାନେ ଆମକୁ ପୋଷଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଦେଵତାନାଂ ଚ ପିତରଃ ପୂର୍ଵମାପ୍ଯାଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଶୀଘ୍ରପ୍ରସାଦାସ୍ତ୍ଵକ୍ରୋଧା ନିଃଶସ୍ତ୍ରାଃ ସ୍ଥିରସୌହୃଦାଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ତୃପ୍ତିର ଉତ୍ସ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଅସ୍ତ୍ର ନଥିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମିତ୍ରତା ରଖନ୍ତି।
ଶାନ୍ତାତ୍ମାନଃ ଶୌଚପରାଃ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନଃ ଭକ୍ତାନୁରକ୍ତାଃ ସୁଖଦାଃ ପିତରଃ ପୂର୍ଵଦେଵତାଃ
ପିତୃମାନେ ଶାନ୍ତ ମନ, ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ମିଠା କଥା କହୁଥିବା, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଏବଂ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା।
ହଵିଷ୍ମତାମାଧିପତ୍ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵଃ ସ୍ମୃତୋ ରଵିଃ ଏତଦ୍ଵଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ପିତୃଵଂଶାନୁକୀର୍ତନମ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମ୍ ଆଯୁଷ୍ଯଂ କୀର୍ତନୀଯଂ ସଦା ନୃଭିଃ
ଅନ୍ନ ଓ ହବିଷ୍ୟର ଅର୍ପଣର ଦେବତା ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗଣାଯାଏ; ପିତୃବଂଶର ଏହି ପବିତ୍ର, ଶୁଭ, ଆୟୁ ଦେଇଥିବା କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ସଦା ମଣିଷମାନେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଖିଲଂ ମନୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ କେଶଵମ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲଂ ଚ ଵିଵିଧଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭେଦଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ମନୁ ଭଗବାନ କେଶବଙ୍କୁ ନିଜେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଭିନ୍ନ ସମୟ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପ୍ରକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧେଷୁ ଭୋଜନୀଯା ଯେ ଯେ ଚ ଵର୍ଜ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ କସ୍ମିନ୍ଵାସରଭାଗେ ଵା ପିତୃଭ୍ଯଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମାଚରେତ୍
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କେଉଁମାନେ ଦିଅଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କେଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ?
କସ୍ମିନ୍ଦତ୍ତଂ କଥଂ ଯାତି ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତୁ ମଧୁସୂଦନ ଵିଧିନା କେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ କଥଂ ପ୍ରୀଣାତି ତତ୍ପିତୄନ୍
ହେ ମଧୁସୂଦନ, କେବେ ଏବଂ କିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦାନ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ? କେଉଁ ବିଧିରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କିପରି ଏହା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ?
କୁର୍ଯାଦହରହଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମ୍ ଅନ୍ନାଦ୍ଯେନୋଦକେନ ଵା ପଯୋମୂଲଫଲୈର୍ ଵାପି ପିତୃଭ୍ଯଃ ପ୍ରୀତିମାଵହନ୍
ଏକ ମଣିଷ ଦିନେ ଦିନେ ଅନ୍ନ, ପାଣି, ଦୁଧ, ମୂଳ ଅଥବା ଫଳ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧମୁଚ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ତାଵତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅର୍ଘ୍ଯାଵାହନଵର୍ଜିତମ୍
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତିନି ପ୍ରକାରର—ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ ଏବଂ କାମ୍ୟ। ଏଠାରେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆବାହନ ନଥାଏ।
ଅଦୈଵଂ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାତ୍ ପାର୍ଵଣଂ ପର୍ଵସୁ ସ୍ମୃତମ୍ ପାର୍ଵଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୃଣୁ ତାଵନ୍ମହୀପତେ
ଏହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ପାର୍ବଣ ଭାବରେ ପର୍ବଦିନରେ କୁହାଯାଏ। ପାର୍ବଣ ତିନି ପ୍ରକାରର, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଜା।
ପାର୍ଵଣେ ଯେ ନିଯୋଜ୍ଯାସ୍ତୁ ତାଞ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନରାଧିପ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିଃ ସ୍ନାତକଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିସୁପର୍ଣଃ ଷଡଙ୍ଗଵିତ୍
ହେ ନରେଶ, ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ କେଉଁମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ, ଏହା ଶୁଣ—ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ସ୍ନାତକ, ତିନି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଷଡଅଙ୍ଗ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ।
ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସୁତୋ ଵିଧିଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଵେଦଵିନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ଜ୍ଞାତଵଂଶଃ କୁଲାନ୍ଵିତଃ
ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ପୁଅ, ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ ବଂଶ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳର।