ସୁମୂର୍ତିମନ୍ତଃ ପିତରୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ନାମ୍ନା ତୁ ମାନସାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ତେ ଧର୍ମମୂର୍ତଯଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଉତ୍ତମ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ପିତୃ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନଙ୍କ ସବୁଙ୍କୁ ମାନସ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେମାନେ ସବୁ ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ଭାସିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯେ ଵସନ୍ତି ଦିଵଃ ପରମ୍ ଵିରାଜମାନାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି ଯତ୍ର ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାଯିନଃ
ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲୋକରେ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ଚମକି ଖେଳନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ ଦାନ ନେଇଥିବା ପିତୃମାନେ।
ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧେଷୁ ଵିମାନେଷ୍ଵପି ପାଦଜାଃ କିଂ ପୁନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦା ଵିପ୍ରା ଭକ୍ତିମନ୍ତଃ କ୍ରିଯାନ୍ଵିତାଃ
ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିବା ବିମାନରେ ବସନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇବେ।
ଗୌର୍ ନାମ କନ୍ଯା ଯେଷାଂ ତୁ ମାନସୀ ଦିଵି ରାଜତେ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଦଯିତା ପତ୍ନୀ ସାଧ୍ଯାନାଂ କୀର୍ତିଵର୍ଧିନୀ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୌର ନାମକ ଏକ ମାନସ କନ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଓ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତିଶାଳି।
ମରୀଚିଗର୍ଭା ନାମ୍ନା ତୁ ଲୋକା ମାର୍ତଣ୍ଡମଣ୍ଡଲେ ପିତରୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ହଵିଷ୍ମନ୍ତୋ ଽଙ୍ଗିରଃସୁତାଃ
ମରୀଚିଗର୍ଭା ନାମକ ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ହବି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ବସନ୍ତି।
ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧପ୍ରଦା ଯାନ୍ତି ଯେ ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯସତ୍ତମାଃ ରାଜ୍ଞାଂ ତୁ ପିତରସ୍ତେ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲପ୍ରଦାଃ
ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପବିତ୍ର ତୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ପିତୃ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ଯଶୋଦା ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା ପତ୍ନୀ ହ୍ଯ୍ ଅଂଶୁମତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସ୍ନୁଷା ପଞ୍ଚଜନସ୍ଯ ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯଶୋଦା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଅଂଶୁମତଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ ଓ ପଞ୍ଚଜନଙ୍କ ସ୍ନୁଷା ହେଲେ।
ଜନନ୍ଯଥ ଦିଲୀପସ୍ଯ ଭଗୀରଥପିତାମହୀ ଲୋକାଃ କାମଦୁଘା ନାମ କାମଭୋଗଫଲପ୍ରଦାଃ
ସେ ଦିଲୀପଙ୍କ ମାଆ ଓ ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଝିଅ ଥିଲେ। କାମଦୁଘା ନାମକ ଲୋକମାନେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସୁସ୍ଵଧା ନାମ ପିତରୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୁଵ୍ରତାଃ ଆଜ୍ଯପା ନାମ ଲୋକେଷୁ କର୍ଦମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସୁସ୍ୱଧା ନାମକ ନିୟମିତ ପିତୃମାନେ ବସନ୍ତି, ସେଠି କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଜ୍ୟପା ନାମକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପୁଲହାଙ୍ଗଜଦାଯାଦା ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତାନ୍ଭାଵଯନ୍ତି ଚ ଯତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତଃ ସର୍ଵେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁଗପଦ୍ଗତାଃ
ପୁଲହ ଓ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶଜ ଯେଉଁମାନେ ବୈଶ୍ୟ, ସେମାନେ ସେଉଁଠି ପିତୃମାନେଂକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ମାତୃଭ୍ରାତୃପିତୃସ୍ଵସୃସଖିସମ୍ବନ୍ଧିବାନ୍ଧଵାନ୍ ଅପି ଜନ୍ମାଯୁତୈର୍ଦୃଷ୍ଟାନ୍ ଅନୁଭୂତାନ୍ସହସ୍ରଶଃ
ମା, ଭାଇ, ବାପା, ଭଉଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ନିକଟଜନ—ଏମାନେ ଆମେ ଦଶହଜାର ଜନ୍ମରେ ହଜାର-ହଜାର ଥର ଦେଖିଛୁ ଓ ଅନୁଭବ କରିଛୁ।
ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ଵିରଜା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା ଯା ପତ୍ନୀ ନହୁଷସ୍ଯାସୀଦ୍ ଯଯାତେର୍ଜନନୀ ତଥା
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ ଭଲି ଚାଲିଛି 'ବିରଜା'। ସେ ନହୁଷଙ୍କର ଘରବୁଢ଼ି ହେଲେ ଓ ଯୟାତିଙ୍କର ମା ହେଲେ।
ଏକାଷ୍ଟକାଭଵତ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଗତା ସତୀ ତ୍ରଯ ଏତେ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯତଃ
ପରେ ଏକାଷ୍ଟକା ନାମକ ଜଣେ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହି ତିନିଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବରଣ ହେଲା—ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଲୋକାସ୍ତୁ ମାନସା ନାମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋପରି ସଂସ୍ଥିତାଃ ଯେଷାଂ ତୁ ମାନସୀ କନ୍ଯା ନର୍ମଦା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରେ ରହିଥିବା ମାନସ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାରେ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ 'ନର୍ମଦା' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସୋମପା ନାମ ପିତରୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶାଶ୍ଵତାଃ ଧର୍ମମୂର୍ତିଧରାଃ ସର୍ଵେ ପରତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସେଠାରେ 'ସୋମପା' ନାମକ ଚିରକାଳୀନ ପିତୃମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବି ଉପରେ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ସ୍ଵଧଯା ତେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗିନଃ କୃତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ମାନସେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ସ୍ଥିତାଃ
ସେମାନେ ସ୍ୱଧାଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମପଦ ପାଇଲେ, ଏବଂ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ମାନସ ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି।
ନର୍ମଦା ନାମ ତେଷାଂ ତୁ କନ୍ଯା ତୋଯଵହା ସରିତ୍ ଭୂତାନି ଯା ପାଵଯତି ଦକ୍ଷିଣାପଥଗାମିନୀ
ସେମାନଙ୍କର କନ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି 'ନର୍ମଦା', ଜଳ ବହାଉଥିବା ନଦୀ, ଯିଏ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି ଯାଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେ ତୁ ମନଵଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଗେଷୁ ନିର୍ମିତାଃ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ଧର୍ମାଭାଵେ ଽପି ସର୍ଵଦା
ସେମାନଠାରୁ ସମସ୍ତ ମନୁ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହା ଜାଣି, ଲୋକମାନେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତେଭ୍ଯ ଏଵ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଯୋଗସଂତତିମ୍ ପିତୄଣାମାଦିସର୍ଗେ ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧମେଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ସେମାନଠାରୁ ହିଁ ପୁନି ପ୍ରସାଦ ଓ ଯୋଗର ଅବିରତ ଧାରା ମିଳେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା।
ସର୍ଵେଷାଂ ରାଜତଂ ପାତ୍ରମ୍ ଅଥଵା ରଜତାନ୍ଵିତମ୍ ଦତ୍ତଂ ସ୍ଵଧା ପୁରୋଧାଯ ପିତୄନ୍ ପ୍ରୀଣାତି ସର୍ଵଦା
ରୂପା ଥାଳି କିମ୍ବା ରୂପା ଲଗାଇଥିବା ପାତ୍ର, ସ୍ୱଧାକୁ ଆଗରେ ରଖି ଦାନ କଲେ, ସେଥିରେ ପିତୃମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଗ୍ନୀଷୋମଯମାନାଂ ତୁ କାର୍ଯମାପ୍ଯାଯନଂ ବୁଧଃ ଅଗ୍ନ୍ଯଭାଵେ ଽପି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଵ୍ ଅପି ଜଲେ ଽଥଵା
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଅଗ୍ନିଷୋମୀୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଆପ୍ୟାୟନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଗ୍ନି ନଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି।
ଅଜାକର୍ଣେ ଽଶ୍ଵକର୍ଣେ ଵା ଗୋଷ୍ଠେ ଵା ସଲିଲାନ୍ତିକେ ପିତୄଣାମ୍ ଅମ୍ବରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦକ୍ଷିଣା ଦିକ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ଅଜାକର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ତଳେ, ଗୋଶାଳାରେ କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନାଵୀତମୁଦକଂ ତିଲାଃ ସଵ୍ଯାଙ୍ଗମେଵ ଚ ଦର୍ଭା ମାଂସଂ ଚ ପାଠୀନଂ ଗୋକ୍ଷୀରଂ ମଧୁରା ରସାଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହାତ ଦେଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ପାଣି, ତିଳ, ଦର୍ଭା, ପାଠୀନ ମାଛ, ଗୋଦୁଧ ଓ ମିଠା ସ୍ୱାଦ—ଏସବୁ ଉଚିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଖଡ୍ଗଲୋହାମିଷମଧୁକୁଶଶ୍ଯାମାକଶାଲଯଃ ଯଵନୀଵାରମୁଦ୍ଗେକ୍ଷୁଶୁକ୍ଲପୁଷ୍ପଘୃତାନି ଚ
ଖଡ୍ଗା ଶିମ୍ବି, ମାଂସ, ମଧୁ, କୁଶ ଘାସ, କଳା ଧାନ୍ୟ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଗହମ, ମୁଗ, ଆଖୁ, ଧଳା ଫୁଲ ଓ ଘିଅ—
ଵଲ୍ଲଭାନି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ପିତୄଣାମିହ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵେଷ୍ଯାଣି ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଵର୍ଜ୍ଯାନି ଯାନି ତୁ
ଏସବୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏବେ ମୁଁ ଯେଉଁସବୁ ଅପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ କହିବି।
ମସୂରଶଣନିଷ୍ପାଵରାଜମାଷକୁସୁମ୍ଭିକାଃ ପଦ୍ମବିଲ୍ଵାର୍କଧତ୍ତୂରପାରିଭଦ୍ରାଟରୂଷକାଃ
ମସୁର ଡାଲି, ଶଣ, ନିଷ୍ପାବ, ରାଜମା, କୁସୁମ୍ଭ, ପଦ୍ମ, ବେଲ, ଅର୍କ, ଧତୁରା, ପାରିଭଦ୍ର ଓ ଅଟରୁଷକ—
ନ ଦେଯାଃ ପିତୃକାର୍ଯେଷୁ ପଯଶ୍ଚାଜାଵିକଂ ତଥା କୋଦ୍ରଵୋଦାରଚଣକାଃ କପିତ୍ଥଂ ମଧୁକାତସୀ
ଏସବୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାସହିତ ଛେଗା ଦୁଧ, କୋଦୋ, ଉଡ଼ାଦ, ଚଣା, କପିଥ, ମଧୁକ ଓ ଅତସୀ ମଧ୍ୟ।
ଏତାନ୍ଯପି ନ ଦେଯାନି ପିତୃଭ୍ଯଃ ପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତା ପିତୄନ୍ ପ୍ରୀଣାତି ଯୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ପୁନଃ ପ୍ରୀଣଯନ୍ତି ତମ୍
ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି ଯାହାଁକି ଏହି ବସ୍ତୁ ଦେଇ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଯଚ୍ଛନ୍ତି ପିତରଃ ପୁଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵର୍ଗାରୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରଜାଫଲମ୍ ଦେଵକାର୍ଯାଦପି ପୁନଃ ପିତୃକାର୍ଯଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ପିତୃମାନେ ଆମକୁ ପୋଷଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଦେଵତାନାଂ ଚ ପିତରଃ ପୂର୍ଵମାପ୍ଯାଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଶୀଘ୍ରପ୍ରସାଦାସ୍ତ୍ଵକ୍ରୋଧା ନିଃଶସ୍ତ୍ରାଃ ସ୍ଥିରସୌହୃଦାଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ତୃପ୍ତିର ଉତ୍ସ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଅସ୍ତ୍ର ନଥିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମିତ୍ରତା ରଖନ୍ତି।