ଋଷିର୍ହିଂସାଗତୌ ଧାତୁର୍ ଵିଦ୍ଯା ସତ୍ଯଂ ତପଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ଏଷ ସନ୍ନିଲଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁତତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଋଷିଃ
ରୁଷି ହିଂସା ବିରତି, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ; ଏସବୁ ଏକସାଥି ଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏହିପରି ରୁଷି।
ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲାଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତ ଋଷିସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ଋଷତେ ପରମଂ ଯସ୍ମାତ୍ ପରମର୍ଷିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ରୁଷି ହୁଏ; ସେ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବାରୁ, ସେ ପରମ ରୁଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ଗତ୍ଯର୍ଥାଦ୍ ଋଷତେର୍ ଧାତୋର୍ ନାମନିର୍ଵୃତ୍ତିକାରଣମ୍ ଯସ୍ମାଦେଷ ସ୍ଵଯଂଭୂତସ୍ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଋଷିତା ମତା
ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଗତି ସୂଚକ ଧାତୁରୁ ଆସିଥିବାରୁ, ଏହି ମହାପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଋଷି ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ସେଶ୍ଵରାଃ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଭୂତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସାଃ ସୁତାଃ ନିଵର୍ତମାନୈସ୍ତୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମହାନ୍ପରିଗତଃ ପରଃ
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପୁଅମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଆପଣାପେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ, ତାହାରେ ମହାନ୍ ଓ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶପରତ୍ଵେନ ସହ ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ସୁତାସ୍ତେଷାଂ ମାନସାଶ୍ଚୌରସାଶ୍ଚ ଵୈ
ଉଚ୍ଚତମ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାଋଷି ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରୁ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଋଷିସ୍ତସ୍ମାତ୍ପରତ୍ଵେନ ଭୂତାଦିରୃଷଯସ୍ତତଃ ଋଷିପୁତ୍ରା ଋଷୀକାସ୍ତୁ ମୈଥୁନାଦ୍ଗର୍ଭସମ୍ଭଵାଃ
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଭୂତାଦି ଋଷିମାନେ ହେଲେ; ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିକା ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦମ୍ପତି ମିଳନ ଓ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ପରତ୍ଵେନ ଋଷନ୍ତେ ଵୈ ଭୂତାଦୀନୃଷିକାସ୍ତତଃ ଋଷିକାଣାଂ ସୁତା ଯେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଷିପୁତ୍ରକାଃ
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଭୂତାଦି ଋଷିକାମାନେ ହେଲେ; ଋଷିକାମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିପୁତ୍ରକା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷଂ ପରତ୍ଵେନ ଶ୍ରୁତାସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୁତର୍ଷଯଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଵା-ହଂକାରାତ୍ମା ତଥୈଵ ଚ
ପରମ ଭାବରେ ଋଷିଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଭଳି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରୁତଋଷି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଓ ଅହଂକାର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଭୂତାତ୍ମା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଚ ତେଷାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ ଇତ୍ଯେଵମୃଷିଜାତିସ୍ତୁ ପଞ୍ଚଧା ନାମଵିଶ୍ରୁତା
ଭୂତମୟ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ ଆତ୍ମା—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି; ଏଭଳି ଋଷିବଂଶ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଭୃଗୁର୍ମରୀଚିରତ୍ରିଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚାପି ତେ ଦଶ
ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ଵସିଷ୍ଠ, ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶ ଋଷି।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସା ହ୍ଯେତେ ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ସ୍ଵଯମୀଶ୍ଵରାଃ ପରତ୍ଵେନର୍ଷଯୋ ଯସ୍ମାନ୍ ମତାସ୍ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ
ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ପ୍ରଭୁମାନେ; ପରମ ଋଷି ହେବାରୁ ସେମାନେ ମହାଋଷି ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ସୁତାସ୍ତ୍ଵେଷାମ୍ ଋଷଯସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ କାଵ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ତଥା
ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷି; ଏମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ: କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କାଶ୍ୟପ, ଓ ଚ୍ୟବନ।
ଉତଥ୍ଯୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ କୌଶିକସ୍ତଥା କର୍ଦମୋ ଵାଲଖିଲ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରଵାଃ ଶକ୍ତିଵର୍ଧନଃ
ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, କର୍ଦମ, ବାଲଖିଲ୍ୟ, ବିଶ୍ରବା, ଓ ଶକ୍ତିବର୍ଧନ।
ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ ତପସା ଋଷିତାଂ ଗତାଃ ତେଷାଂ ପୁତ୍ରାନୃଷୀକାଂସ୍ତୁ ଗର୍ଭୋତ୍ପନ୍ନାନ୍ନିବୋଧତ
ଏମାନେ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଋଷିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏଭଳି କହାଯାଇଛି; ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଋଷିକାମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଵତ୍ସରୋ ନଗ୍ନହୂଶ୍ ଚୈଵ ଭରଦ୍ଵାଜଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତମାଶ୍ଚୈଵ ବୃହଦ୍ଵକ୍ଷାଃ ଶରଦ୍ଵତଃ
ବତ୍ସର, ନଗ୍ନହୂ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ବକ୍ଷା, ଓ ଶରଦ୍ବତ।
ଵାଜିଶ୍ରଵାଃ ସୁଚିନ୍ତଶ୍ଚ ଶାଵଶ୍ଚ ସପରାଶରଃ ଶୃଙ୍ଗୀ ଚ ଶଙ୍ଖପାଚ୍ ଚୈଵ ରାଜା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା
ବାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତ, ଶାବ, ପରାଶର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶଂଖପା, ଓ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ।
ଇତ୍ଯେତେ ଋଷିକାଃ ସର୍ଵେ ସତ୍ଯେନ ଋଷିତାଂ ଗତାଃ ଈଶ୍ଵରା ଋଷଯଶ୍ଚୈଵ ଋଷୀକା ଯେ ଚ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିକାମାନେ ସତ୍ୟରେ ଋଷିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ପ୍ରଭୁମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିକାମାନେ।
ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରକୃତଃ ସର୍ଵେ କୃତ୍ସ୍ନଶଶ୍ଚ ନିବୋଧତ ଭୃଗୁଃ କାଶ୍ଯପଃ ପ୍ରଚେତା ଦଧୀଚୋ ହ୍ଯାତ୍ମଵାନପି
ଏଭଳି, ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣ: ଭୃଗୁ, କାଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତ, ଆତ୍ମବାନ୍ ଦଧୀଚି।
ଊର୍ଷୋ ଽଥ ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ଵେଦଃ ସାରସ୍ଵତସ୍ତଥା ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣଶ୍ଚ୍ଯଵନଶ୍ଚ ଵୀତହଵ୍ଯଃ ସଵେଧସଃ
ଉର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି, ବେଦ, ସାରସ୍ବତ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଚ୍ୟବନ, ବୀତହବ୍ୟ, ଓ ସବେଧସ।
ଵୈନ୍ଯଃ ପୃଥୁର୍ଦିଵୋଦାସୋ ବ୍ରହ୍ମଵାନ୍ଗୃତ୍ସଶୌନକୌ ଏକୋନଵିଂଶତିର୍ହ୍ଯେତେ ଭୃଗଵୋ ମନ୍ତ୍ରକୃତ୍ତମାଃ
ଵୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିଵୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ୍, ଗୃତ୍ସ, ଶୌନକ—ଏହି ଉନିଶ ଭୃଗୁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନାରେ ପ୍ରଧାନ।
ଅଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଽଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃତଵାଚସ୍ତଥା ଗର୍ଗଃ ସ୍ମୃତିସଂକୃତିରେଵ ଚ
ଅଙ୍ଗିରା, ତ୍ରିତ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୃତବାଚ, ଗର୍ଗ ଏବଂ ସ୍ମୃତିସଂକୃତି—ଏହିମାନେ।
ଗୁରୁଵୀତଶ୍ଚ ମାନ୍ଧାତା ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତଥୈଵ ଚ ଯୁଵନାଶ୍ଵଃ ପୁରୁକୁତ୍ସଃ ସ୍ଵଶ୍ରଵସ୍ତୁ ସଦସ୍ଯଵାନ୍
ଗୁରୁବୀତ, ମାନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସ୍ୱଶ୍ରବାସ୍ତୁ ଏବଂ ସଦସ୍ୟବାନ।
ଅଜମୀଢୋ ଽସ୍ଵହାର୍ଯଶ୍ଚ ହ୍ଯ୍ ଉତ୍କଲଃ କଵିରେଵ ଚ ପୃଷଦଶ୍ଵୋ ଵିରୂପଶ୍ଚ କାଵ୍ଯଶ୍ଚୈଵାଥ ମୁଦ୍ଗଲଃ
ଅଜମୀଢ, ଅଶ୍ୱହାର୍ୟ, ଉତ୍କଳ, କବି, ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କାବ୍ୟ ଏବଂ ମୁଡଗଳ।
ଉତଥ୍ଯଶ୍ଚ ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ ତଥା ଵାଜିଶ୍ରଵା ଅପି ଅପସ୍ଯୌଷଃ ସୁଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ଵାମଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଉତଥ୍ୟ, ଶରଦ୍ବାନ୍, ବାଜିଶ୍ରବା, ଅପସ୍ୟୌଷ, ସୁଚିତ୍ତି ଏବଂ ବାମଦେବ।
ଋଷିଜୋ ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ଲଶ୍ଚ ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତମା ଅପି କକ୍ଷୀଵାଂଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଙ୍ଗିରସାଂ ଵରାଃ
ଋଷିଜ, ବୃହତ୍ଶୁକ୍ଳ, ଦୀର୍ଘତମା, କକ୍ଷୀବାନ୍—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଜଣଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଏତେ ମନ୍ତ୍ରକୃତଃ ସର୍ଵେ କାଶ୍ଯପାଂସ୍ତୁ ନିବୋଧତ କାଶ୍ଯପଃ ସହଵତ୍ସାରୋ ନୈଧ୍ରୁଵୋ ନିତ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଏହିମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନାକାର। ଏବେ କାଶ୍ୟପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ: କାଶ୍ୟପ, ସହବତ୍ସର, ନୈଧ୍ରୁବ ଏବଂ ନିତ୍ୟ।
ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ଅତ୍ରିର୍ ଅର୍ଧସ୍ଵନଶ୍ଚୈଵ ଶାଵାସ୍ଯୋ ଽଥ ଗଵିଷ୍ଠିରଃ
ଅସିତ, ଦେବଳ—ଏହି ଛଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ। ଅତ୍ରି, ଅର୍ଧସ୍ୱନ, ଶାବାସ୍ୟ ଏବଂ ଗବିଷ୍ଠିର।
କର୍ଣକଶ୍ଚ ଋଷିଃ ସିଦ୍ଧସ୍ ତଥା ପୂର୍ଵାତିଥିଶ୍ଚ ଯଃ
କର୍ଣ୍ଣକ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପୂର୍ବାତିଥି।
ଇତ୍ଯେତେ ତ୍ଵତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମନ୍ତ୍ରକୃତ୍ଷଣ୍ମହର୍ଷଯଃ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ପରାଶରଃ
ଏହି ଛଅଜଣ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ରଚନାକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ତୃତୀୟ ପରାଶର।
ତତସ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରତିମଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ଭରଦ୍ଵସୁଃ ଷଷ୍ଠସ୍ତୁ ମିତ୍ରାଵରୁଣଃ ସତ୍ତମଃ କୁଣ୍ଡିନସ୍ତଥା
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ପଞ୍ଚମ ଭରଦ୍ବସୁ, ଷଷ୍ଠ ମିତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ।