ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ତି ତେଷାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଣାନାଂ ତୁ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା
ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମ ଷ୍ଟୋତ୍ରକୁ ପ୍ରଚଳିତ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ଅଥର୍ଵଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ଵେଦେଷ୍ଵିହ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ଋଷୀଣାଂ ତପ୍ଯତାଂ ତେଷାଂ ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍
ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଋଷିମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହୁଏ, ଯାହା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯାଦୌ ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ହ ଅସଂତୋଷାଦ୍ଭଯାଦ୍ଦୁଃଖାନ୍ ମୋହାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରୁ।
ଋଷୀଣାଂ ତାରକା ଯେନ ଲକ୍ଷଣେନ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଋଷୀଣାଂ ଯାଦୃଶତ୍ଵଂ ହି ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଏଠି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ଯେ, କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କର ତାରା ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ପଞ୍ଚଧା ହ୍ଯାର୍ଷକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତଥା ଋଷୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆର୍ଷସ୍ଯେହ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଯେଉଁ ଦିନରେ ରୁଷି ପରମ୍ପରା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରହିଛି, ସେହିପରି ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରୁଷି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗୁଣସାମ୍ଯେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵସଂପ୍ରଲଯେ ତଦା ଅଵିଭାଗେନ ଦେଵାନାମ୍ ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯେ ତମୋମଯେ
ସମସ୍ତ ବିନାଶର ସମୟରେ ସବୁ ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅଲଗା ହୋଇନଥାନ୍ତି, ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥାଏ।
ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତଦ୍ଵୈ ଚେତନାର୍ଥଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତେନାର୍ଷଂ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ଚେତନେନାପ୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍
ସେଠାରେ ଅଗ୍ରଗତି ଅବିବେକରେ ହୁଏ, ଚେତନା ପାଇଁ ଏହା ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ରୁଷି ପରମ୍ପରା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ତଥା ତେ ତୁ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକାଵୁଭୌ ଚେତନାଧିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଵର୍ତତ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍ କାର୍ଯକାରଣଭାଵେନ ତଥା ତସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଚାଳ ମାଛ ଓ ପାଣି ଭଳି ହୁଏ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ, ଗୁଣର ଆଧାରରେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏହା ଚାଲିଥାଏ।
ଵିଷଯୋ ଵିଷଯିତ୍ଵଂ ଚ ତଦା ହ୍ଯର୍ଥପଦାତ୍ମକୌ କାଲେନ ପ୍ରାପଣୀଯେନ ଭେଦାଶ୍ଚ କାରଣାତ୍ମକାଃ
ବସ୍ତୁ ଓ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ, ସେମାନେ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦର ଆଧାରରେ ରହିଥାନ୍ତି; ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଲାଭ ହୁଏ, କାରଣର ଆଧାରରେ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସାଂସିଦ୍ଧିକାସ୍ତଦା ଵୃତ୍ତାଃ କ୍ରମେଣ ମହଦାଦଯଃ ମହତୋ ଽସାଵହଂକାରସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଉତ୍ପତ୍ତିଗୁଡିକ, ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଆସେ, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭୂତଭେଦାଶ୍ଚ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ସଂସିଦ୍ଧିକାରଣଂ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ଯ ଏଵ ଵିଵର୍ତତେ
ଭୂତମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ନିଜରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ସ୍ୱଭାବିକ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଯଥୋଲ୍ମୁକାତ୍ତୁ ଵିଟପା ଏକକାଲାଦ୍ଭଵନ୍ତି ହି ତଥା ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ କାଲେନୈକେନ କାରଣାତ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଏକାସାଥି ଶାଖା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏକା ସମୟରେ କାରଣରୁ ଚାଲିଥାନ୍ତି।
ଯଥାନ୍ଧକାରେ ଖଦ୍ଯୋତଃ ସହସା ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ତଥା ନିଵୃତ୍ତୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତଃ ଖଦ୍ଯୋତ ଇଵ ସଂଜ୍ଵଲନ୍
ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଜୁଗୁନି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ଜୁଗୁନି ଭଳି ଚମକିଉଠେ।
ସ ମହାତ୍ମା ଶରୀରସ୍ଥସ୍ ତତ୍ରୈଵେହ ପ୍ରଵର୍ତତେ ମହତସ୍ତମସଃ ପାରେ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯାଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ସେ ମହାତ୍ମା ଶରୀରରେ ବସିଥିବା, ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ବଡ଼ ତମସର ପାରେ, ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ ତପସୋ ଽନ୍ତ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵର୍ଧତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ଚତୁର୍ଵିଧା
ସେଠାରେ ବସିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ୍, ତପସ୍ୟାର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିବା ବୋଲି ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ବିବେକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଚାରିପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧର୍ମଶ୍ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ସାଂସିଦ୍ଧିକାନ୍ଯଥୈତାନି ଅପ୍ରତୀତାନି ତସ୍ଯ ଵୈ
ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ଧର୍ମ—ଏହି ଚାରିଟି; ସ୍ୱଭାବିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଥା ତିନି ଜଣାନାହିଁ।
ମହାତ୍ମନଃ ଶରୀରସ୍ଯ ଚୈତନ୍ଯାତ୍ସିଦ୍ଧିରୁଚ୍ଯତେ ପୁରି ଶେତେ ଯତଃ ପୂର୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନଂ ତଥାପି ଚ
ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶରୀରର ଚେତନାରୁ ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି; ସେ ନଗରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ ଏହିପରି ଥିଲେ।
ପୁରେ ଶଯନାତ୍ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଞାନାତ୍କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ ଯସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ପ୍ରସୂତେ ହି ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ଧାର୍ମିକସ୍ତୁ ସଃ
ନଗରରେ ଶୟନ କରିଥିବା ଲୋକ, ଜ୍ଞାନରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେ ଧାର୍ମିକ।
ସାଂସିଦ୍ଧିକେ ଶରୀରେ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ତୁ ଚେତନଃ ଏଵଂ ଵିଵୃତ୍ତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ହ୍ଯନଭିସଂଧିତଃ
ସ୍ୱଭାବିକ ଶରୀରରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଚେତନାଶୀଳ; ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା।
ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲେ ତୁ ପୁରାଣଂ ତଦଚେତନମ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଭୋଗ୍ଯୋ ଽଯଂ ଵିଷଯୋ ମମ
ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଚେତନ ହୁଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇ, ଏହି ବସ୍ତୁ ମୋର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ।
ଋଷିର୍ହିଂସାଗତୌ ଧାତୁର୍ ଵିଦ୍ଯା ସତ୍ଯଂ ତପଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ଏଷ ସନ୍ନିଲଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁତତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଋଷିଃ
ରୁଷି ହିଂସା ବିରତି, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ; ଏସବୁ ଏକସାଥି ଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏହିପରି ରୁଷି।
ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲାଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତ ଋଷିସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ଋଷତେ ପରମଂ ଯସ୍ମାତ୍ ପରମର୍ଷିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ରୁଷି ହୁଏ; ସେ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବାରୁ, ସେ ପରମ ରୁଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ଗତ୍ଯର୍ଥାଦ୍ ଋଷତେର୍ ଧାତୋର୍ ନାମନିର୍ଵୃତ୍ତିକାରଣମ୍ ଯସ୍ମାଦେଷ ସ୍ଵଯଂଭୂତସ୍ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଋଷିତା ମତା
ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଗତି ସୂଚକ ଧାତୁରୁ ଆସିଥିବାରୁ, ଏହି ମହାପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଋଷି ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ସେଶ୍ଵରାଃ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଭୂତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସାଃ ସୁତାଃ ନିଵର୍ତମାନୈସ୍ତୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମହାନ୍ପରିଗତଃ ପରଃ
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପୁଅମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଆପଣାପେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ, ତାହାରେ ମହାନ୍ ଓ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶପରତ୍ଵେନ ସହ ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ସୁତାସ୍ତେଷାଂ ମାନସାଶ୍ଚୌରସାଶ୍ଚ ଵୈ
ଉଚ୍ଚତମ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାଋଷି ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରୁ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଋଷିସ୍ତସ୍ମାତ୍ପରତ୍ଵେନ ଭୂତାଦିରୃଷଯସ୍ତତଃ ଋଷିପୁତ୍ରା ଋଷୀକାସ୍ତୁ ମୈଥୁନାଦ୍ଗର୍ଭସମ୍ଭଵାଃ
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଭୂତାଦି ଋଷିମାନେ ହେଲେ; ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିକା ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦମ୍ପତି ମିଳନ ଓ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ପରତ୍ଵେନ ଋଷନ୍ତେ ଵୈ ଭୂତାଦୀନୃଷିକାସ୍ତତଃ ଋଷିକାଣାଂ ସୁତା ଯେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଷିପୁତ୍ରକାଃ
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଭୂତାଦି ଋଷିକାମାନେ ହେଲେ; ଋଷିକାମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିପୁତ୍ରକା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷଂ ପରତ୍ଵେନ ଶ୍ରୁତାସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୁତର୍ଷଯଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଵା-ହଂକାରାତ୍ମା ତଥୈଵ ଚ
ପରମ ଭାବରେ ଋଷିଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଭଳି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରୁତଋଷି ନାମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଓ ଅହଂକାର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଭୂତାତ୍ମା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଚ ତେଷାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ ଇତ୍ଯେଵମୃଷିଜାତିସ୍ତୁ ପଞ୍ଚଧା ନାମଵିଶ୍ରୁତା
ଭୂତମୟ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ ଆତ୍ମା—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି; ଏଭଳି ଋଷିବଂଶ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଭୃଗୁର୍ମରୀଚିରତ୍ରିଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚାପି ତେ ଦଶ
ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ଵସିଷ୍ଠ, ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶ ଋଷି।